Eng yirik tabiiy gaz ishlab chiqaruvchilar: TOP-20 ichida O‘zbekiston ham bor

QSH dunyodagi eng yirik tabiiy gaz ishlab chiqaruvchi sifatida ancha oldinga chiqib ketdi va 2024-yilda global ta’minotning qariyb chorak qismini ta’minladi. Bu haqda AQSH energetika axboroti ma’muriyati ma’lum qildi.

Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, gaz ishlab chiqarish asosan bir nechta yirik davlatlar qo‘lida jamlangan bo‘lib, ular jahon energetika bozorini belgilab beradi. Bu ustunlik ayniqsa Yaqin Sharqdagi uzilishlar fonida yanada ahamiyatli bo‘lib bormoqda – ta’minot qisqarayotgan bir paytda savdo oqimlari AQSH kabi barqaror va yirik ishlab chiqaruvchilarga yo‘nalmoqda.

AQSH – dunyodagi eng yirik gaz ishlab chiqaruvchi

AQSH nafaqat yetakchi, balki mutlaqo boshqacha miqyosda ishlaydi. 2024-yilda mamlakat 37 751 milliard kub fut tabiiy gaz ishlab chiqargan, bu Rossiya ko‘rsatkichidan 1,6 baravardan ko‘proq, deyarli Eron va Xitoyning umumiy ishlab chiqarishiga teng.

Hech bir boshqa davlat bu darajaga yaqinlasha olmadi. Hatto AQSH va Rossiya o‘rtasidagi farqning o‘zi ko‘plab TOP-10 davlatlarining umumiy ishlab chiqarishidan kattaroq.

AQSHdan keyingi eng yirik ishlab chiqaruvchilar orasida hajm keskin pasayadi: hech bir davlat 7 500 milliard kub futdan ortiq gaz ishlab chiqarmaydi. Kanada va Qatar ikkinchi toifani boshlab beradi, ulardan keyin esa suyultirilgan tabiiy gaz eksport qiluvchi va mintaqaviy ta’minotchilar turadi. Bu esa global gaz ta’minoti qanchalik cheklangan guruh qo‘lida jamlanganini ko‘rsatadi.

AQSH slanets inqilobi va bozorni o‘zgartirishi

AQSHda tabiiy gaz ishlab chiqarish 2005-yildan beri taxminan uch baravar oshdi. Bu o‘sish gidravlik fraksiyalash (slanets gazini chiqarish texnologiyasi) orqali avval iqtisodiy jihatdan samarasiz bo‘lgan qatlamlarni ishga tushirish bilan bog‘liq.

Natijada AQSH nafaqat eng yirik ishlab chiqaruvchiga aylandi, balki gaz quvurlari va suyultirilgan gaz yetkazib berish zanjirlarining markaziy ishtirokchisi bo‘ldi.

Yaqin Sharq va global oqimlar

Yaqin Sharqdagi keskinlik gaz infratuzilmasi va dengiz tashuv yo‘llariga ta’sir qilmoqda, ayniqsa Ho‘rmuz bo‘g‘ozi atrofidagi vaziyat orqali. Bu jahon energetika savdosida muhim «tor nuqta» hisoblanadi.

Ta’minot cheklangan sharoitda bozorlar barqaror va yirik ishlab chiqaruvchilarga ko‘proq tayana boshlaydi. Shu nuqtai nazardan AQSHning roli yanada ortib bormoqda – u ham ishlab chiqarish, ham suyultirilgan gaz eksport quvvati bo‘yicha yetakchi hisoblanadi.

Ta’minot xavflari saqlanib turgan bir paytda, global gaz bozori tobora kam sonli yirik ishlab chiqaruvchilarga bog‘liq bo‘lib qolmoqda. Bu esa ayniqsa AQSH kabi barqaror yetkazib beruvchilarning jahon energetika tizimidagi ahamiyatini yanada oshirmoqda.

O‘zbekistonda gaz ishlab chiqarish

Statistika agentligi (hozirgi Milliy statistika qo‘mitasi) ma’lumotiga ko‘ra, 2024-yilda O‘zbekiston 44,6 milliard kub metr tabiiy gaz qazib olingan. Bu 2023-yilga nisbatan 4,5 foiz kamayishni anglatadi. 2019-yilga (59,4 mlrd) nisbatan pasayish 14,9 mlrd kub metrni tashkil etgan.

O‘zbekistonda 2010-2022-yillar orasida gaz qazib olish hajmi yillik 50 mlrd metr kubdan yuqori bo‘lgan. Masalan, 2010-yildagi ko‘rsatkich qariyb 66 mlrd metr kub edi. Lekin 2023-yildan (46,7 mlrd metr kub) boshlab hajm sezilarli qisqarish trendiga o‘tgan. 2025-yilda esa tabiiy gaz qazib olish hajmi 41,7 mlrd metr kubni tashkil etgan.

O‘zbekistonda 2026-yilda 40,2 mlrd metr kub tabiiy gaz qazib olish rejalashtirilgan. Bu 2025-yildagidan 1,5 mlrd mmetr kubga kam. Kelasi yillardagi hajmlar oshib, quyidagicha shakllanishi kutilmoqda:

2027-yilda – 42,9 mlrd metr kub;

2028-yilda – 44,5 mlrd metr kub;

2029-yilda – 45,5 mlrd metr kub;

2030-yilda – 48,5 mlrd metr kub.

Oldin gaz qazib olish hajmini 2030-yilgacha 62 mlrd metr kubga yetkazish belgilangandi. Biroq keyinchalik rejadagi hajm qariyb 13,5 mlrd metr kubga kamaytirilgan.