Эрон уруши: АҚШ ва Исроил ҳужумларининг 11-куни

АҚШ ва Исроилнинг Эронга қарши уруши иккинчи ҳафтасига кирар экан, Теҳрон тун бўйи «энг шиддатли бомбардимонлардан» бирини бошидан кечирди. АҚШ президенти Доналд Трамп 9-март куни уруш «жуда тез» тугаши мумкинлигини айтди ва Эроннинг янги олий раҳнамоси Мужтабо Хоманаийдан «норози» эканини қўшимча қилди. Отаси Оятуллоҳ Али Хоманаийнинг ўрнини эгаллаган Мужтабони қўллаб-қувватлаш учун юз минглаб эронликлар Теҳронда тўпланди.

Ҳозирги вақтга келиб қуйидагилар маълум:

Эрондаги вазият

• Музокаралар ва қатъият: Ташқи ишлар вазири Аббос Арақчий Эрон зарурат туғилса курашни давом эттиришини билдириб, Трампнинг низо «тез орада» тугаши ҳақидаги гапларини шубҳа остига олди.

• Турар жойларга ҳужум: Эроннинг ISNA ахборот агентлиги хабарига кўра, мамлакат ғарбидаги Арак шаҳрида турар жой биносига берилган ҳаво зарбаси оқибатида беш киши ҳалок бўлган ва бир неча киши жароҳатланган.

• Халқ намойишлари: Тўхтовсиз бомбардимонларга қарамай, минглаб эронликлар Мужтабо Хоманаий билан бирдамликни намойиш этиш учун Теҳронда тўпланди. Намойишчилар буни Эронга ҳужум қилаётган давлатларга нисбатан қатъият белгиси деб атамоқда.

• Сиёсий баёнотлар: Ташқи ишлар вазирлиги матбуот котиби 9-март куни АҚШнинг мақсади «мамлакатни бўлиб ташлаш» ва «нефтни эгаллаб олиш» эканини айтди. Шу билан бирга, вазир ўринбосари Козим Ғарибободий Хитой, Россия ва Франция каби давлатлар ўт очишни тўхтатиш масаласида Эрон билан боғланганини маълум қилди.

• Талофатлар кўлами: Теҳрон шарқидаги тураржой биноларига қилинган ҳужум камида 40 кишининг ҳаётига зомин бўлди. Нефт объектларига берилган аввалги зарбалар эса пойтахтни заҳарли тутун билан қоплади. Эрон томонининг маълумотига кўра, уруш бошлангандан буён 1255 дан ортиқ киши ҳалок бўлган, 10 мингга яқин киши жароҳат олган.

• Ҳарбий жавоб: Эрон парламенти спикери Муҳаммад Бақир Ғолибаф аҳоли яшаш жойларига қилинган ҳужумлар учун «қаттиқ жавоб» қайтаришни ваъда қилди.

·        АҚШнинг позицияси: Доналд Трамп 9-март куни журналистларга АҚШ Эрон томонидан мамлакат ичида «хуфиёна гуруҳлар» фаоллаштирилган ёки йўқлигини диққат билан кузатиб бораётганини айтди. Бундай гуруҳлар мамлакат ичида яширинча яшаб, маълум бир буйруқ асосида ҳужум уюштириш учун шай турадиган тезкор ходимлардан иборат бўлади.

Форс кўрфази мамлакатларидаги вазият

·         10-март куни Қувайт, Бирлашган Араб Амирликлари, Саудия Арабистони ва Баҳрайн Эрон томонидан учирилган ракета ва дронлар уриб туширилгани ҳақида хабар берди.

·         Саудия Арабистони: Қироллик Мудофаа вазирлиги 10-март куни Ал-Харж воҳаси шарқида учувчисиз учиш қурилмаси тутиб қолингани ва йўқ қилинганини маълум қилди. Фуқаро мудофааси агентлиги хабарига кўра, Риёд вилоятининг Аз-Зулфи шаҳрида дрон қулаши оқибатида қурбонлар қайд этилмаган. Саудия Арабистони Ташқи ишлар вазирлиги Эроннинг давом этаётган ҳужумлари вазиятни кескинлаштиришини ва икки давлат ўртасидаги келажакдаги муносабатларга жиддий хавф туғдиришини таъкидлади.

·         Баҳрайн: Мамлакат Ички ишлар вазирлигининг маълумотига кўра, пойтахт Манамадаги турар жой биносига берилган зарба оқибатида 29 ёшли аёл ҳалок бўлган, саккиз киши жароҳатланган. «Gulf Air» авиакомпанияси Баҳрайн ҳаво ҳудуди ёпиқ қолаётгани сабабли барча парвозлар «вақтинча тўхтатилганини» эълон қилган.

·         БАА ва Қувайт: Бирлашган Араб Амирликларида ҳаво ҳужумидан мудофаа тизимлари Эрон томондан келаётган қатор ракета ва дронларни қайтармоқда. Қувайтда эса 10-март куни олтита дрон тутиб қолинган.

·         Австралиянинг кўмаги: Австралия бош вазири Энтони Албаниз Яқин Шарққа ҳарбий кузатув самолётини юборишини ва БААга ракеталар етказиб беришини маълум қилди. У Австралия қуруқликдаги амалиётларда иштирок этмаслигини алоҳида таъкидлади. Шунингдек, Австралия Осиё кубогидаги илк ўйини олдидан давлат мадҳиясини айтмагани учун ўз ватанида жазоланиши мумкин бўлган беш нафар эронлик аёл футболчига виза берди.

АҚШдаги вазият

·         АҚШ президенти 9-март куни қилган баёнотларида Эронда давом этаётган ҳарбий амалиётларнинг бориши ва мақсадларига тўхталди. У уруш «жуда тез» ва «яқин орада» тугашини айтди, бироқ бу ҳолат шу ҳафта ичида юз бермаслиги айтилди.

·         Трампнинг сўзларига кўра, АҚШ 5000 дан ортиқ нишонга зарба берган. Бунинг натижасида Эрон ҳарбий-денгиз ва ҳарбий-ҳаво кучлари, шунингдек, ракета қурилмаларининг 80–90 фоизи йўқ қилинган. Президент, шунингдек, Эроннинг дрон ишлаб чиқариш имкониятлари кескин заифлашганини ва уларнинг заводлари ҳужум остида эканини таъкидлади.

·         Эришилган муваффақиятларга қарамай, у республикачи қонун чиқарувчиларга АҚШ «ҳали етарлича ғалаба қозонмаганини» ва «мутлақ ғалаба»га интилаётганини айтди. Трамп Эроннинг янги олий раҳнамосидан «норози» эканини яна бир бор такрорлади.

·         Президент АҚШ томонидан еттинчи ҳарбий хизматчи ҳалок бўлганини тасдиқлади.

·         9-март куни Трамп ва унинг россиялик ҳамкасби Владимир Путин Эрондаги уруш ҳамда Украинадаги тинчлик истиқболларини муҳокама қилди. Бу суҳбат Кремл раҳбари жаҳон иқтисодиётига глобал энергия инқирози хавф солаётгани ҳақида огоҳлантириш берганидан бир неча соат ўтиб бўлиб ўтди.

Исроилдаги вазият

·         «Tasnim» ахборот агентлигининг хабарига кўра, Эрон армияси Исроилнинг Хайфа шаҳридаги нефт ва газ заводи ҳамда ёқилғи резервуарларига дронлар ёрдамида ҳужум уюштирилганини маълум қилган. Исроил армияси эса Эрон ҳудудидан Исроил томон ракеталар учирилганини тасдиқлаган. Баёнотда таҳдидларни бартараф этиш ва ракеталарни тутиб қолиш чоралари кўрилаётгани айтилган.

·         Доналд Трамп икки давлатнинг ҳамкорликдаги ҳаракатларини юқори баҳолаб, улар биргаликда «душманни яксон қилаётганини» алоҳида қайд этди. Шунингдек, у Эрон Исроилга ҳужум қилишга ҳозирлик кўраётганини таъкидлаб, агар Теҳрон ядро қуролига эга бўлганида, ундан Исроилга қарши иккиланмай фойдаланишини даъво қилди.

·         Тел-Авив халқаро аэропорти яқинидаги қурилиш майдончасида бир киши ракета парчаларидан олган жароҳати туфайли вафот этган. Шу билан Эрон ҳужумлари оқибатида ҳалок бўлганлар сони 11 кишига етган.

Инфратузилма ва энергия бозорлари

·         Россия президенти Владимир Путин дунёдаги иккинчи йирик нефт экспортчиси сифатида Россия глобал энергия инқирозини бартараф этиш учун европалик харидорлар билан яна ҳамкорлик қилишга тайёрлигини маълум қилди.

·         Франция президенти Эммануел Макрон эса Франция ва унинг иттифоқчилари Ҳўрмуз бўғозини қайта очиш бўйича махсус миссия тайёрлаётганини билдирди.

·         Эрон нефт объектларининг бомбардимон қилиниши дунё миқёсида нефт ва газ нархларининг кўтарилишига сабаб бўлди. Бу вазиятда «Катта еттилик» (G7) молия вазирлари бозорларни барқарорлаштириш учун энергия захираларини очишга тайёр эканликларини эълон қилди.

·         Ушбу ихтилоф жаҳон бозорларида кучли тебранишларни келтириб чиқарди: Форс кўрфази давлатлари нефт ва газ қазиб олишни вақтинча тўхтатишга мажбур бўлгач, ёқилғи нархлари кескин кўтарилди. Нефт нархи бир баррел учун салкам 120 долларга етганидан бир кун ўтиб, Трамп Теҳронга нисбатан қатъий огоҳлантириш билан чиқди. Агар Эрон Ҳурмуз бўғози орқали нефт етказиб беришни тўхтатса, ҳужумлар янада кучайтирилиши ҳақидаги таҳдидлардан сўнг нефт нархи 90 доллар атрофига тушди.