АҚШ-Исроил-Эрон уруши: Ким ким томонда ва нима учун курашмоқда?

АҚШ ва Исроил 28-феврал куни Эронга ҳужум қилди ва Яқин Шарқда янги катта урушни бошлади. Бу уруш у ёки бу тарзда минтақага кирувчи деярли ҳар бир мамлакатга таъсир кўрсатди.

Шу билан бирга, Яқин Шарқ ҳақиқий кўп қутбли тизим ҳисобланади: бу ерда ягона, мутлақ гегемон йўқ, барча бир-бири билан узлуксиз равишда жанжаллашади ва ярашади, урушади ва келишувга эришади, стратегик ва вазиятга боғлиқ иттифоқлар тузади ҳамда уларни бекор қилади.

Албатта, Америка-Исроил-Эрон ўртасидаги уруш минтақадаги бошқа барча можароларни сояда қолдирди, аммо бу, шубҳасиз, фақат вақтинча. Мақолада бу уруш аллақачон Яқин Шарқ мамлакатларига ва улар ўртасидаги муносабатларга қандай таъсир кўрсатгани ҳамда яна қандай таъсир кўрсатиши мумкинлиги ҳақида сўз боради.

Ким ким билан ва нима учун урушмоқда?

Томонларнинг позициялари

АҚШ ва Исроил

Вашингтон ва Тел Авивнинг позициясига кўра, Эрон ядро қуролини қўлга киритишга уринаётгани айтилади. Бу Ядро қуролини тарқатмаслик тўғрисидаги шартнома билан тақиқланган. Бундан ташқари, бундай қурол Эрон режими қўлида айниқса хавфли бўлади  у фундаменталистик, – агрессив ва очиқчасига «Америкага ўлим!» ва «Исроилга ўлим!» деган шиорларни илгари суради. Шунинг учун Эрон уранни бойитишдан тўлиқ воз кечиши керак.

Эрон режими шу қадар агрессив бўлгани учун унинг ракета дастурини ҳам чеклаш зарур, дейилади. Унда Европа ва АҚШга етиб боришга қодир ракеталар бўлмаслиги керак. Исроилга етиб бориши мумкин бўлган ракеталар унда аллақачон бор, аммо уларнинг арсенали кескин қисқартирилиши лозим.

Шунингдек, Эрон Яқин Шарқ бўйлаб ҳарбийлаштирилган гуруҳларни қўллаб-қувватлайди. Бу прокси тармоқ қонуний ҳокимиятларга таҳдид солади ва минтақавий барқарорликни издан чиқаради. Шунинг учун бу тармоқ тугатилиши керак.

Эрон

Теҳроннинг позициясига кўра, Эроннинг ядро дастури, жумладан уран қазиб олиш ва уни бойитиш ишлари тинч мақсадга эга, дейилади. Эрон бу борада ҳуқуққа эга, ундан воз кечиш талаблари эса унинг суверенитетига тажовуз, ривожланишини чеклаш ва уни камситишга уриниш, шунингдек, икки хил стандартларнинг намоёни сифатида баҳоланади. Энг кўпи билан, Эрон уранни 3,67 фоиздан ортиқ бойитмаслик мажбуриятини олишга тайёрлигини билдирган.

Ракета дастури Эроннинг мудофаа қобилиятини таъминлаш учун зарур, деб ҳисобланади. Мамлакатнинг уни ривожлантириш ҳуқуқи муҳокама қилинмайдиган масала сифатида кўрилади.

Шиа гуруҳлари прокси тармоқ эмас, балки «Қаршилик ўқи» (яъни сионизм ва американча империализмга қарши) деб таърифланади. Эрон уларни бошқармайди, балки улар унинг иттифоқчилари ҳисобланади. Ўз диндошларини, ўз ҳуқуқлари учун курашаётганларни қўллаб-қувватлаш диний бурч ҳисобланади ва бу ҳам муҳокама қилинмайдиган масала сифатида қаралади.

Томонлар ўз мақсадларига қандай эришмоқда?

АҚШ ва Исроил

Урушнинг дастлабки соатларидаёқ, ҳатто дақиқаларида АҚШ ва Исроил Эрон раҳбариятининг катта қисмини йўқ қилди: олий раҳбар оятуллоҳ Али Хоманаий, Ислом инқилоби қўриқчилари корпуси қўмондони Муҳаммад Пакпур, Мудофаа кенгаши раҳбари Али Шамҳани, мудофаа вазири Азиз Носирзода ва бошқалар.

Ҳозир Эронни ўтиш даври кенгаши бошқармоқда. Унинг таркибига президент Масъуд Пезешкиён, олий суд раиси Ғулом Ҳусайн Муҳсини-Эжайи ва оятуллоҳ Алиризо Арафий киради. Шунингдек, Эрон Олий миллий хавфсизлик кенгаши ҳам фаолият юритмоқда, унга Али Ларижоний раҳбарлик қилмоқда.

Урушнинг иккинчи куниёқ АҚШ президенти Доналд Трамп Эроннинг янги раҳбарияти музокаралар сўраганини айтган эди. Кўринадики, бу «Венесуэла сценарийси» эҳтимолига ишора бўлган: режим сақланиб қолади, аммо АҚШ талабларига рози бўлади.

Бироқ Эроннинг амалдаги раҳбарига айланган Ларижоний бу имкониятни дарҳол рад этди. Эроннинг ҳарбий салоҳиятини, давлат бошқаруви тузилмаларини ва куч ишлатиш органларини йўқ қилишга қаратилган бомбардимонлар эса ҳар куни давом этмоқда.

Эрон

Ислом республикаси омон қолиш учун курашда «асалхўр бўрсиқ стратегияси»дан фойдаланмоқда. Африка, Арабистон ва Ҳиндистонда яшайдиган бу ҳайвон «энг қўрқмас жонивор» сифатида машҳур. У ҳатто рақиби ўзидан анча кучли бўлса ҳам жангга киришади, бор кучи билан тишлайди ва тирнайди. Унинг мақсади ғалаба қозониш эмас, балки рақибга иложи борича катта зарар етказиш, шунда рақиб у билан яна тўқнашмасликни афзал кўради.

Уруш бошланганидан буён Эрон ракеталар ва дронлар билан нафақат Исроилни ва Яқин Шарқдаги АҚШ базаларини, балки АҚШнинг минтақавий иттифоқчиларини ҳам нишонга олмоқда: Кувайт, Қатар, Баҳрайн ва Бирлашган Араб Амирликлари (жумладан, уларнинг нефт инфратузилмасини). Бу мамлакатларнинг барчаси Доналд Трамп маъмуриятига катта таъсир кўрсата олади. Эҳтимол, Эрон раҳбариятининг ҳисоб-китоби шундаки, амирлар ва шайхлар бизнесни давом эттириш учун АҚШ президентидан урушни тўхтатишни қатъий талаб қила бошлайди.

Бундан ташқари, Трамп АҚШ ичидаги сиёсий вазиятни ҳам ҳисобга олишга мажбур. У ерда Эронга қарши операция аллақачон катта оммавий қўллаб-қувватлашга эга эмас. Бу норозилик оммавий тус олиши учун бир-иккита катта ҳодиса, масалан, Америка кемасининг жиддий зарар кўриши ёки кўп қурбонлар бўлган ҳарбий базага зарба берилиши етарли бўлиши мумкин. АҚШ бу урушда аллақачон олти нафар ҳарбий хизматчисини ва бир нечта самолётини йўқотган.

Иқтисодий ва сиёсий жиҳатдан уруш нархи Трамп учун қабул қилиб бўлмас даражага етгунча «чидаб туриш» Эрон режими омон қолиши учун асосий умид ҳисобланади.

Урушга аллақачон кўплаб мамлакатлар жалб этилди. Ким қайси томонда?

Уруш аллақачон Яқин Шарқдаги деярли ҳар бир мамлакатга у ёки бу тарзда таъсир кўрсатди, ҳатто Европа Иттифоқи аъзоси бўлган Кипрга ҳам. Айримлари фақат билвосита тарзда жалб этилган. Масалан, Кипр томонга Эрон бир нечта ракета учирган, чунки унинг ҳудудида Буюк Британия ҳарбий базалари жойлашган. Буюк Британия эса Америка-Исроил операциясини қўллаб-қувватлади: у минтақадаги ўз базаларини америкаликларга тақдим этди ва Эроннинг жавоб зарбасини қайтаришда иштирок этди.

Билвосита жалб этилганликка яна бир мисол Суриядир. Иордания ҳудудида жойлаштирилган Америка ракетага қарши батареялари Исроилга қараб учирилган Эрон ракетасини уриб туширган, унинг парчалари Суриянинг Сувайда шаҳрига тушиб, тўрт киши ҳалок бўлган.

Бошқа мамлакатлар эса урушга анча чуқурроқ даражада жалб этилган.

Форс кўрфази монархиялари (Кувайт, Баҳрайн, Қатар, БАА)

Кимни қўллаб-қувватлайди: барчаси АҚШни, айримлари эса Исроилни ҳам

Бу мамлакатларнинг ҳар бирида АҚШнинг ҳарбий базалари мавжуд. Энг йирик авиабаза бўлган Ал Удейд Қатарда жойлашган. Баҳрайнда эса АҚШ ҳарбий денгиз кучларининг бешинчи флоти штаби жойлашган. Унинг масъулият ҳудуди бутун Ҳинд океанини, жумладан Форс кўрвазини ҳам қамраб олади.

Кўрфаз мамлакатлари иқтисодиёти нефт ва газни узлуксиз қазиб олиш, танкерлар ва бошқа савдо кемаларининг ҳаракати, банклар, логистика ва суғурта компанияларининг ишлашига, шунингдек, хорижий ишчи кучига (IT-мутахассислардан тортиб қурилишчиларгача) жуда катта даражада боғлиқ. Бу мамлакатларда барқарорлик захираси катта эмас, ўз қуролли кучлари ҳам анча кичик. Ҳарбий жиҳатдан улар деярли тўлиқ АҚШга таянади.

Бироқ бу давлатларнинг умумий «проамерикача» йўналиши уларнинг халқаро муносабатларда, жумладан Эрон атрофидаги инқироз борасида ягона позицияга эга эканини англатмайди.

Қатар ислом оламида катта таъсирга эга: унинг ҳукмрон сулоласи Ол Соний «Мусулмон биродарлар»нинг асосий ҳомийларидан бири экани айтилади. Шунингдек, улар араб дунёсидаги энг машҳур телеканаллардан бири «Al Jazeera»га эгалик қилади. Амир Тамим бин Ҳамад Ол Соний мустақил ва ўзига хос ташқи сиёсат юритади. Жумладан, у сўнгги пайтгача Эрон билан алоқаларни сақлаб келган.

Исроил билан Қатарнинг муносабатлари жуда мураккаб: расман у Исроилни тан олмайди ва ҲАМАС ҳаракатининг сиёсий раҳбариятини ҳимоя қилади (2025-йил сентябрда Исроил Доҳадаги ташкилот штабига ҳаво зарбаси берган).

Бирлашган Араб Амирликлари эса, Абу Даби амири Муҳаммад бин Зойид ол Наҳаён раҳбарлигида, ҳар қандай сиёсий исломчиликка қарши. Шу сабабли БАА қўшнилари – Қатар ва Саудия Арабистони билан ҳам низоларга киришиб туради.

Эрон билан муносабатлар эса узоқ вақтдан бери таранг. БАА минтақа учун муҳим молиявий марказ сифатида АҚШ санкция сиёсатининг асосий бўғини ҳисобланади. Шунингдек, мамлакатлар чегара сувларидаги нефт конлари ва Форс кўрфазидаги бир нечта одам яшамайдиган ороллар учун баҳслашади. Шу билан бирга, 2020-йилдаги Иброҳим келишувларидан кейин БАА амалда Исроилнинг минтақадаги асосий иттифоқчиларидан бирига айланган.

Саудия Арабистони
Кимни қўллаб-қувватлайди: АҚШни

Саудия Арабистони – Эроннинг анъанавий минтақавий рақиби. Бу рақобат диний омилга ҳам эга: Саудия Арабистони – сунний дунё етакчиси, Эрон эса шиа дунёсининг маркази ҳисобланади. Икки мамлакат ўртасидаги муносабатлар баъзан «Яқин Шарқдаги совуқ уруш» деб ҳам аталади.

2016-йилда Саудия ҳокимияти билан мамлакатдаги маҳаллий шиа жамоаси ўртасидаги можаро натижасида Саудия Арабистони ва Эрон ўртасида дипломатик муносабатлар узилган. Улар фақат 2023-йилда Хитой воситачилигида тикланган, аммо мамлакатлар ўртасида ҳақиқий яқинлашув ҳалигача юз бермаган.

Бундан ташқари, Саудия Арабистони ва Эрон ўн йилдан бери Яманда прокси уруш олиб бормоқда. Эрон шиалардан иборат ҳусийлар ҳаракатини қўллаб-қувватлайди, Саудия Арабистони эса уларга қарши турган коалицияни (дунёвий ва сунний исломчи кучлардан иборат гуруҳларни) қўллаб-қувватлайди.

Шу билан бирга, Саудия Арабистони узоқ йиллардан бери АҚШнинг минтақадаги асосий иттифоқчиларидан бири бўлиб келади ва унинг ҳудудида бир нечта Америка ҳарбий базалари жойлашган. Аммо уруш бошланишидан олдин Саудия ҳокимияти бир неча бор очиқ баёнот бериб, америкаликларга Эронга зарба бериш учун ўз ҳаво ҳудудидан фойдаланишга рухсат бермаслигини айтган. Кўринадики, шу йўл билан улар эҳтимолий Эрон жавоб зарбасидан қочишни истаган.

Бироқ саҳна ортида мамлакатнинг валиаҳд шаҳзодаси ва амалдаги раҳбари Муҳаммад бин Салмон Бинямин Нетаняҳу каби катта ғайрат билан Эронга қарши Америка ҳужумини лобби қилгани ҳақида хабарлар бор.

Бу иккиёқлама сиёсат иш бермади: уруш бошланганидан бери Саудия Арабистони ҳам Кўрфаздаги қўшнилари каби Эрон зарбаларига дуч келмоқда.

Ироқ
Кимни қўллаб-қувватлайди: кўпроқ АҚШ томонда, аммо асосан уруш тезроқ тугашини истайди

Бу мамлакат айниқса мураккаб вазиятга тушиб қолган. Бир томондан, у умуман олганда проамерикача давлат ҳисобланади ва унинг ҳудудида бир нечта Америка ҳарбий базалари жойлашган. Иккинчи томондан, аҳолисининг тахминан 60 фоизи шиалардан иборат бўлиб, уларнинг кўпчилиги Эрон оятуллоҳларининг диний нуфузини тан олади.

Бундан ташқари, Ироқ қуролли кучларининг салмоқли қисми «Хашд аш-шааба» (Халқ сафарбарлик кучлари)дан иборат – бу қуролланган шиа гуруҳлар коалицияси бўлиб, уларнинг айримлари Эроннинг прокси тармоғига киради.

Натижада можаронинг ҳар икки томони Ироқ ҳудудига зарба бермоқда: Исроил «Хашд аш-шааба» позицияларига, Эрон эса Америка объектларига, шунингдек Ироқ шимолидаги Курдистон минтақасига зарба бермоқда. Бу ҳудуд анъанавий равишда АҚШ ва Исроил билан яқин алоқаларга эга.

Бундан ташқари, Ироқ географик жиҳатдан Эрон ва Исроил ўртасида жойлашган. Шу сабабли унинг осмонида доимий равишда ҳарбий самолётлар учиб юради, ерга эса вақти-вақти билан уриб туширилган ракеталарнинг парчалари тушиб туради.

Бу урушда Ироқ амалда мустақил таъсир имкониятларидан маҳрум: у можаро томонларининг бирортасига ҳам таъсир ўтказа олмайди ва де-факто жанг майдонига айланиб қолган.

Уммон
Кимни қўллаб-қувватлайди: нейтрал

Бу – Эрон билан узоқ вақт давомида узлуксиз дўстона муносабатларга эга бўлган ягона араб мамлакати. Бу ҳолат Уммон амал қиладиган қатъий нейтраллик сиёсати билан изоҳланади: у деярли барча давлатлар билан муносабат ўрнатишга тайёр, аммо ҳеч бирига алоҳида яқинлашмайди — тахминан Швецария каби. Шу сабабли Эрон ҳам, унинг рақиблари ҳам Уммонга тегмайди. Бу Яқин Шарқда хорижий ҳарбий базалар мавжуд бўлмаган ягона мамлакатдир.

Уммон анъанавий равишда Эрон ва Ғарб давлатлари ўртасида воситачи бўлиб келади. Уммон султонлари ва уларнинг дипломатлари «Joint Comprehensive Plan of Action», яъни Эроннинг 2015-йилги «ядро келишуви»га олиб келган музокараларни ташкил этишда, шунингдек, ҳозирги урушдан олдин бўлиб ўтган 2025-2026-йиллар музокараларида муҳим (ва кўпинча очиқ эълон қилинмаган) рол ўйнаган.

Эҳтимол, ҳозир ҳам Уммон уруш олиб бораётган томонлар ўртасида саҳна ортидаги музокаралар учун алоқа канали сақланиб туришига ёрдам бераётгандир.

Ливан
Кимни қўллаб-қувватлайди: кўпроқ Исроил, аммо «Ҳизбуллоҳ» қарши

Соддалаштириб айтганда, Ливаннинг икки асосий зиддиятли кучи бор. Бир томон – «Ҳизбуллоҳ», Эрон проксилари орасида биринчи ва асосий ташкилот ва шу билан бирга Ливан шиаларининг (ахолининг тахминан 30 фоизи) манфаатларини ҳимоя қилувчи энг кучли сиёсий ҳаракат. Иккинчи томон – Ливан ҳукумати, у «Ҳизбуллоҳ»ни давлатнинг йиллар давомидаги дисфункциясидаги асосий сабаб деб ҳисоблайди ва унинг қуролларини олиб ташлашни мақсад қилади, аммо етарли кучларга эга эмас.

Эрон яқин вақтгача «Ҳизбуллоҳ»ни Исроилни тўсишда муҳим восита сифатида кўрар эди: агар яҳудий давлати Ислом республикасига ҳужум қилса, «Ҳизбуллоҳ» дарҳол шимолдан Исроилга зарба беради. Аммо «7-октябр уруш»и давомида гуруҳ заифлашди: 2024-йил кузида Исроил унга қарши кенг кўламли операция ўтказди, унда пейжерларни портлатиш, раҳбариятнинг деярли барчасини йўқ қилиш ва қўшни ҳудудга киришни ўз ичига олди.

Ливан ҳукумати эса амалда «Ҳизбуллоҳ»га қарши курашда Исроилнинг вазиятга боғлиқ иттифоқчисига айланди.

2026-йил феврал ойида Эронга ҳужумдан олдин Исроил «Ҳизбуллоҳ» объектларига Ливаннинг жанубида бир нечта зарба берди, қурол захираларининг бир қисмини йўқ қилди ва бир неча қўмондонни ўлдирди. Кейин Ливанга огоҳлантириш келди: агар «Ҳизбуллоҳ» урушга аралашса, Исроил зарбаларни фақат унинг устидан эмас, балки мамлакатнинг фуқаролик инфратузилмасига, жумладан Байрут халқаро аэропортига ҳам бериши мумкин.

Шу билан бирга, «Ҳизбуллоҳ» аралашди: 2-март куни кечаси шимолий Исроил ҳудудларини ракеталар билан зарба йўллади. Бунга жавобан Исроил ҳаво кучлари Ливан жанубидаги ва шарқдаги Бекаа водийсидаги, шунингдек, Байрутнинг шиалар яшайдиган Даҳия маҳалласидаги позицияларига зарба берди. Бунинг ортидан Исроил мудофаа кучлари томонидан қуруқликдаги операция ўтказилди. Ливан армияси исроилликларга «Ҳизбуллоҳ» билан тўқнашишга имкон бериш учун чекинди.

Дунёнинг қолган қисми кузатмоқда

Европа Иттифоқи анъанавий равишда барча томонларни эҳтиёткорлик ва низони юмшатишга чақириб келади. Масалан, Греция Кипрни ҳимоя қилиш учун ўз кемаларини юборди. Шу йўл билан Буюк Британия ҳам кетди – унинг Кипрда икки ҳарбий базаси бор.

Европа давлатлари орасида узоқ йиллик консенсус мавжудки, Эрон музокарага тайёр эмас ва хавфли ҳисобланади. Шу сабабли урушга етиб боргани учун очиқ афсусланиш АҚШ ва Исроилни агрессор сифатида айблашга ўтмайди. Шу руҳда Франция ташқи ишлар вазири Жан-Ноэл Барро ва Германия канцлери Фридрих Мирц ҳам фикр билдирган.

Нодир истисно – Испания: у АҚШга Эронга зарба бериш учун ўз базаларидан фойдаланишни рухсат бермади ва АҚШ-Исроил ҳужумни очиқ танқид қилди.

Россия ҳам ўз узоқ муддатли шеригига ҳужумни қаттиқ қоралайда, айниқса, оятуллоҳ Али Хоманаийни ўлдиришни. Аммо бу ғазабнинг амалиётга таъсири йўқ ва эҳтимол ҳеч қачон бўлмайди: Владимир Путин ҳали ҳам Украина билан урушга тўлиқ диққат қаратган.

Эроннинг яна бир шериги Хитой ҳам АҚШ ва Исроил ҳаракатларини айблади, лекин Ислом республикасига ёрдам бериш учун ҳеч нарса қилмади. Фақат Франция билан ҳамкорликда томонларга «сиёсий ечим» топишда ёрдам беришга тайёрлигини билдирди.

Покистон ҳам Эрон билан тарихий мураккаб муносабатга эга ва ўз ҳудудида катта шиа жамоаси бор (у аллақачон кўчада норозилик намойишлари ўтказди, 20 дан ортиқ киши ҳалок бўлди). У ҳам АҚШ ва Исроилни танқид қилди, лекин амалиётда ҳеч қандай қадам қўймади.

Шу билан, Эронга ҳақиқатан ёрдам бериш мумкин бўлган одам ёки давлат деярли йўқ.