Ko‘mir, neft va gaz: qaysi davlatlar ularni eng ko‘p iste’mol qiladi?
2025-yilda dunyoda ko‘mir, neft va tabiiy gaz iste’moli tarixdagi eng yuqori ko‘rsatkichga yetdi. Biroq ushbu energiya manbalarini eng ko‘p iste’mol qiladigan davlatlar har bir tur bo‘yicha farq qiladi. Bu ko‘p jihatdan mamlakatlarning qanday energiya resurslariga ega ekani va ularni qancha miqdorda qazib olishiga bog‘liq.
© inbusiness.kz«Energy Institute» tomonidan tayyorlangan 2026-yilgi Jahon energetikasi statistik sharhiga ko‘ra, ko‘mir iste’moli million tonna shartli ko‘mir (Mtce) hisobida o‘lchanadi. Bu o‘lchov ko‘mirning haqiqiy og‘irligini emas, balki undan olinadigan energiya miqdorini ifodalaydi.
Xitoy ko‘mirni dunyoning boshqa barcha davlatlari birgalikda iste’mol qilganidan ham ko‘proq yoqadi. 2025-yilda mamlakatda ko‘mir iste’moli 3 147 million tonna shartli ko‘mirni tashkil etgan. Bu reytingda ikkinchi o‘rinda turgan Hindiston ko‘rsatkichidan (787 million tonna) qariyb to‘rt baravar ko‘p.
Xitoy ko‘mir qazib olish bo‘yicha ham dunyoda birinchi o‘rinda turadi. 2025-yilda mamlakatda ishlab chiqarilgan elektr energiyasining 54 foizi ko‘mir hissasiga to‘g‘ri kelgan.
Neft va tabiiy gaz iste’moli bo‘yicha esa AQSH birinchi o‘rinda. 2025-yilda AQSHda neft iste’moli kuniga 19,4 million barrelga yetgan. Bu Xitoy ko‘rsatkichidan (17,4 million barrel) yuqori.
AQSHda tabiiy gaz iste’moli 32,3 trillion kub futni yoki taxminan 914,1 milliard kub metrni tashkil etgan. Bu ikkinchi o‘rindagi Rossiya ko‘rsatkichidan qariyb ikki baravar ko‘p. Rossiyada ushbu ko‘rsatkich 17 trillion kub fut (481,4 milliard kub metr) bo‘lgan.
AQSH neft va tabiiy gaz qazib olish bo‘yicha ham dunyoda yetakchi hisoblanadi. Mamlakatda elektr energiyasi ishlab chiqarishning asosiy manbalaridan biri ham tabiiy gazdir.
Xitoy va AQSH uchala turdagi yoqilg‘i — ko‘mir, neft va gaz iste’moli bo‘yicha bir vaqtning o‘zida kuchli uchlikka kirgan yagona davlatlardir. Ushbu ikki mamlakat hissasiga jahondagi jami ko‘mir iste’molining 61 foizi, neft iste’molining 36 foizi va tabiiy gaz iste’molining 32 foizi to‘g‘ri keladi.
AQSH ko‘mir iste’moli bo‘yicha esa uchinchi o‘rinda turadi. 2025-yilda mamlakatda 298 million tonna shartli ko‘mir iste’mol qilingan. Bu ko‘rsatkich bir yilda 10 foizga oshgan. Bunga tabiiy gaz narxining qimmatlashi sabab bo‘lgan. Natijada ko‘mir elektr stansiyalarida elektr energiyasi ishlab chiqarish iqtisodiy jihatdan yanada foydali bo‘lib qolgan.
Tabiiy gazni eng ko‘p iste’mol qiladigan davlatlarning aksariyati uni qazib olish bo‘yicha ham yetakchilar qatoriga kiradi.
Masalan, gaz iste’moli bo‘yicha ikkinchi o‘rinda turgan Rossiya uni qazib olish bo‘yicha ham dunyoda ikkinchi o‘rinda. Eron esa gaz iste’moli bo‘yicha to‘rtinchi o‘rinni egallagan. Mamlakat o‘zi qazib olgan gazning deyarli barchasini ichki ehtiyojlari uchun ishlatadi.
Saudiya Arabistoni neft iste’moli bo‘yicha to‘rtinchi, tabiiy gaz iste’moli bo‘yicha esa beshinchi o‘rinda. Shu bilan birga, ushbu mamlakat neft yoqilg‘isidan elektr energiyasi ishlab chiqarish bo‘yicha dunyoda birinchi o‘rinda turadi.
Ko‘mir bozorida ham shunga o‘xshash holat kuzatiladi. Indoneziya ko‘mir iste’moli bo‘yicha to‘rtinchi o‘rinda bo‘lib, 2025-yilda 176 million tonna shartli ko‘mir ishlatgan. Janubiy Afrika Respublikasi esa 124 million tonna bilan oltinchi o‘rinni egallagan.
Har ikki davlat ham o‘z ehtiyojidan ko‘proq ko‘mir qazib oladi. Janubiy Afrika Respublikasida elektr energiyasining asosiy qismi ko‘mir yordamida ishlab chiqariladi. Biroq tabiiy gaz iste’moli bo‘yicha mamlakat dunyoda faqat 57-o‘rinda turadi.
Hindistonda esa vaziyat biroz boshqacha. Mamlakat ko‘mir iste’moli bo‘yicha dunyoda ikkinchi o‘rinda bo‘lsa-da, tabiiy gaz iste’moli bo‘yicha 11-o‘rinda turadi. Bu ko‘rsatkich aholisi va iqtisodiyoti Hindistondan ancha kichik bo‘lgan Birlashgan Arab Amirliklaridan ham past.
Hindiston iste’mol qiladigan ko‘mirning katta qismini o‘zi qazib oladi. Ammo tabiiy gazga bo‘lgan ehtiyojining yarmidan kamini mahalliy qazib olish hisobiga qoplaydi. Yetishmagan gazni esa suyultirilgan tabiiy gaz shaklida xorijdan sotib oladi.
Yaponiya va Janubiy Koreya esa boshqa yirik iste’molchi davlatlardan farq qiladi. Bu ikki mamlakat ko‘mir, neft va tabiiy gazga bo‘lgan ehtiyojining deyarli barchasini import orqali qoplaydi. Shunga qaramay, ular har uchala turdagi yoqilg‘ini iste’mol qilish bo‘yicha dunyoning eng yirik 12 davlati qatoriga kiradi.
Eslatib o‘tamiz, avvalroq O‘zbekistonda gaz qazib olish o‘tgan yilga nisbatan 16,3 foizga kamaygandi.
