O‘zbekistonda venchur kapital bozorida 145 mln dollar bor

O‘zbekistonda venchur kapital (VC) oxirgi paytlarda eng ko‘p ishlatiladigan iqtisodiy atamalardan biriga aylandi. Yangi fondlar ochilyapti, banklar startaplarga ko‘proq e’tibor qaratyapti, davlat institutlari ham innovatsiyani moliyalashtirish haqida ko‘proq gapiryapti. Hatto xalqaro o‘yinchilar ham mintaqaga qiziqish bildira boshladi. Lekin venchur bozorni kengaytiradigan narsa faqat pul emas.

VC bozorining haqiqiy ishlashi bitta savolda ko‘rinadi: Investor 5-7 yildan keyin bu startapdan qanday chiqadi?

Chunki venchur kredit emas, investor foiz kutmaydi. U ulush oladi va keyin shu ulushni foyda bilan sotib, chiqib ketishi kerak. Agar chiqish yo‘li bo‘lmasa, venchur kapitalning o‘zi ham qotib qoladi, qog‘ozda baholar o‘sadi, amalda esa pul qaytmaydi.

Venchur kapital yuqori riskli, lekin tez o‘sishi mumkin bo‘lgan startaplarga ulush (equity) evaziga kiritiladigan investitsiyadir. Bu bank krediti emas: startapda garov bo‘lmagani uchun VC ham garovga tayanmaydi. Investor foiz emas, o‘sish va qiymat kutadi, natija ko‘pincha «portfel» orqali chiqadi. 10 ta loyihaning 7 tasi o‘xshamay qolishi ham normal holat, lekin 1-2 tasi fondning hamma yo‘qotishini yopib ketadi.

Shu sabab VCda eng muhim tushuncha exit hisoblanadi. M&A (startapni yirik kompaniya sotib oladi), IPO (kompaniya birjaga chiqadi) yoki secondary sale (ulush boshqa investorga sotiladi) orqali exit qilish mumkin. Shu uch yo‘l ishlamasa, venchur investitsiya pul emas, qamalib qolgan ulush bo‘lib qoladi.

O‘zbekistonda VC bozori qanchalik katta?

Ochiq rasmiy axborotlarda 2025 yil holatiga 11 ta ishtirokchi va 145 mln dollarlik venchur investitsiya hajmi tilga olingan. Bu bozor jonlanyapti deganidir. Fintech yo‘nalishida esa qo‘shimcha tashabbuslar ham yo‘lga qo‘yilyapti. Masalan, Markaziy bank huzurida 50 mln dollar ustav kapitaliga ega venchur fond tashkil etilishi, va 2026-2030 yillarda fintech segmentiga 1 mlrd dollar xorijiy kapital jalb qilish maqsadi belgilangan.

O‘zbekistonda venchur bozor haqida gap ketganda ko‘pincha ikki tushuncha chalkashib ketadi. Committed capital — ajratilgan yoki va’da qilingan resurs, deployed capital esa real bitimga kirgan, startap olgan pul hisoblanadi.

Masalan, 145 mln dollarlik «jamlangan venchur investitsiya hajmi» sifatida tilga olinadi, lekin bu pulning qanchasi haqiqatan startaplarga bitim bo‘lib kirgani har doim ham ochiq ko‘rinmaydi.

O‘zbekistonda VC bo‘yicha ochiq reyestr va standart disclosure tizimi yo‘qligi sabab, real deployed kapitalni 100 foiz aniq aytish qiyin.

UzVC, Aloqa Ventures, IT Park Ventures, United Ventures, SQB Ventures, Asaka Ventures, Yoshlar Ventures, UC Ventures, Semurg Ventures, Sarmo Ventures, Imkon Ventures bozordagi asosiy venchur o‘yinchilar sifatida tilga olinadi. Shuning uchun VC ko‘paydi deganda, aynan qaysi format nazarda tutilayotganini ajratib aytish kerak.

Amaliyotda «VC» degan so‘z hamma joyda bir xil ishlatilmaydi. Ba’zida bu klassik VC fond, korporativ venchur (CVC) yoki akselerator/klub formatlarini ham o‘z ichiga oladi. Klassik fond uchun asosiy maqsad return+ exit bo‘lsa, CVC uchun strategik foyda (ekotizim, sinergiya), akselerator/klub esa ko‘proq pipline va tayyorlash vazifasini bajaradi.

O‘zbekistondek endi shakllanayotgan bozorlarda davlat yoki banklar orqali «birinchi kapital» kelishi tabiiy. Bu ko‘p mamlakatlarda bo‘lgan va ko‘p joyda foyda bergan model, ya’ni startaplar birinchi marta investitsiya ko‘radi, bozor shu sarmoyalar orqali harakatga keladi. Lekin aynan shu model bir nechta tizimli riskni ham olib keladi.

Moral hazard, masalan, agar «pul meniki emas» degan psixologiya kuchaysa, tanlov sifati pasayadi. Agar KPI «nechta startap moliyalashtirildi?» bo‘lsa, «qanchasi exitʼga chiqdi?» ikkinchi planga tushadi. Crowding-out ham bo‘lishi mumkin: davlat dominant bo‘lsa, xususiy investor chetga chiqadi.

Shuning uchun agar davlat/bank kapitali bo‘lsa, u xususiy fond intizomi bilan ishlashi kerak, ya’ni mustaqil investkom, shaffof hisobot, aniq mandat va real exit strategiya asosida.

Bozorda exitʼlar bo‘lishi mumkin. Lekin venchur sanoatni haqiqiy bozorga aylantiradigan narsa aynan exitʼlarning takrorlanuvchanligi va ochiq statistikasi. VC sanoati «bitta katta exit bo‘ldi» degan bilan rivojlanib qolmaydi. Agar jarayon muntazam davom etmasa, fondlar yillar davomida likvidsiz ulushlar bilan «qamalib qoladi» va bu keyingi fundraisingʼni ham sekinlashtiradi. Bugun O‘zbekistonda VC bozoridagi asosiy «tezlik cheklovi» ko‘pincha pul emas, huquqiy va operatsion friksiyadir.

Shaxsiy ma’lumotlar bo‘yicha talablar ayrim startaplar uchun cloud arxitektura va data stackni murakkablashtiradi. Investor due dilligence jarayonida bu omil «legal risk» sifatida ko‘riladi. Bu esa scaleni sekinlashtirishi mumkin. KYC/AML tekshiruvlari, konvertatsiya, shartnomalar zanjiri, repatriatsiya jarayonlari vaqt va hujjat yukini oshiradi.

Friksiya oshsa, investor risk premium qo‘shadi, natijada valuation pasayadi yoki bitim cho‘ziladi. Agar bozor likvidligi past bo‘lsa, IPO amalda juda uzoq yo‘l bo‘lib qoladi. Secondary sale esa investor bazasi va M&A amaliyoti ommaviylashishini talab qiladi.

Ochiq manbalarda 145 mln dollarlik venchur faollik tilga olinishi O‘zbekistonda bozor jonlanayotganini ko‘rsatadi. Fintech bo‘yicha yangi institutlar, davlat tashabbuslari va xalqaro qiziqish ham potensial borligini bildiradi.

Lekin bozor haqiqiy VC muhitiga aylanishi uchun exit mexanizmlarining takrorlanuvchanligi va huquqiy-operatsion friksiyaning pasayishi hal qiluvchi ahamiyatga ega.

Agar shu ikki yo‘nalishda real progress bo‘lsa, fondlar fundraising qila oladi, startaplar yirik raundlarga chiqadi, smart money madaniyati kuchayadi va eng muhimi investor ishonchi oshadi. Aks holda, bozor amalda cheklangan bitimlar ichida qolib ketishi mumkin.

 G.Bozorova tayyorladi