Yetakchilik eroziyasi: neft dollari o‘rnini neft yuani qanchalik tez egallashi mumkin?

«Deutsche Bank» tahlilchisi Mallika Sachdevaning ta’kidlashicha, neft dollari — jahon savdosida Amerika valutasi ustuvorligining asos toshidir. Neft savdosi orqali ishlab chiqarish zanjirlari bo‘yicha qolgan hisob-kitoblar ham dollarlashadi, foyda dollarda to‘planadi va u yana dollarlik vositalarga investitsiya qilinadi — butun ushbu tizim Amerika valutasining asosiy zaxira valutasi maqomini 1971 yilgacha amal qilgan «oltin standarti»dan kam bo‘lmagan darajada qo‘llab-quvvatlaydi.

Neft dollari, o‘z navbatida, 1974-yilda AQSH va Saudiya Arabistoni o‘rtasida imzolangan kelishuv tufayli shakllana boshlagan: monarxiya Shtatlarga neftni dollarga sotar va foydani Amerika davlat qarziga investitsiya qilar edi, buning evaziga qurol-yarog‘ sotib olar va xavfsizlik kafolatlariga ega bo‘lardi. Ammo so‘nggi yillarda neft dollari tayanib turgan asoslar zaiflashdi, Eron bilan bo‘lgan urush esa bu jarayonni yanada tezlashtirdi.

Darz ketgan poydevor

Oradan yarim asr o‘tib, bitimning deyarli barcha shartlari bosqichma-bosqich bajarilmay qolmoqda:

AQSHning o‘zi neft netto-eksportchisiga aylandi va Yaqin Sharq xom ashyosining 85 foizi endi Osiyoga yo‘naltirilmoqda;

Saudiya Arabistoni mudofaani mahalliylashtirmoqda — «Vision 2030» strategiyasi doirasida mamlakat import qilinadigan qurollarga qaramlikni kamaytirishga va harbiy budjetning yarmini shaxsiy ishlanmalariga sarflashga intilmoqda;

Saudiyaliklar neft uchun muqobil hisob-kitob tizimlari bilan tajriba o‘tkazmoqdalar: masalan, ular Xitoy bilan valuta svoplari haqida kelishuvlar imzoladilar va markaziy banklarning raqamli valutalari asosida to‘g‘ridan to‘g‘ri hisob-kitoblarni rivojlantiruvchi «mBridge» loyihasiga qo‘shildilar;

Neft oqimlarining salmoqli qismi, ya’ni sanksiya ostidagi xom ashyo, allaqachon dollar tizimidan tashqarida savdo qilinmoqda.

Yaqin Sharqdagi yangi urush bu jarayonni tezlashtirdi. Amerikaning xavfsizlik kafolatlari Ko‘rfaz monarxiyalarini Eron o‘qqa tutishidan himoya qila olmadi, shu bilan birga AQSH mintaqada erkin kema qatnovini ta’minlay olmadi va neft eksport qiluvchilar o‘z tankerlarining o‘tishi bo‘yicha Eron bilan alohida kelishishga — va Eronga yuan yoki kriptovalyutada haq to‘lashga majbur bo‘ldilar.

Energetika bozorining parchalanishi

«Deutsche Bank» fikriga ko‘ra, hozir energetika bozoridagi vaziyat 70-yillarni eslatmoqda — dunyo so‘nggi o‘n yillikda ikkinchi energetik shokni boshdan kechirmoqda (avvalgisi 2022 yilda bo‘lgan edi). Global bozorning hozirgi konfiguratsiyasi o‘ta mo‘rt bo‘lib chiqdi va neftga qaram mamlakatlar, hatto neft narxlari yana pasaysa ham, moslashishga majburdirlar. Ularda uchta yo‘l bor:

·       O‘zlarida ko‘proq neft va gaz qazib olish. Buni, masalan, Buyuk Britaniya va Braziliya amalga oshirishi mumkin, Yevropa va Osiyodagi ba’zi iste’molchilar esa yana ko‘mir generatsiyasiga tayanishlari mumkin;

·       Qayta tiklanuvchi energiya manbalariga o‘tishni tezlashtirish. Bu borada quyosh batareyalarining 80 foizini, shamol generatorlarining 70 foizini va litiy akkumulatorlarining 70 foizini ishlab chiqaruvchi Xitoy yetakchiga aylandi. Global Janub mamlakatlarining bir qismi ushbu taklifdan foydalanishi mumkin;

·       Atom energetikasiga tikish. Buni Yevropa, Yaponiya va Janubiy Koreyadan kutish mumkin.

Natijada, dollarga asoslangan neft savdosining qisqarishi umuman savdo zanjirlarining dollarlashuvini kamaytirishi mumkin, bu esa potensial ravishda jahon savdosida yetakchi valutaning almashinuviga olib keladi.

Gegemonning bo‘sh turgan o‘rni

XXR raisi Si Jinping 2022 yildayoq Yaqin Sharqqa neft yuani konsepsiyasini taqdim etgan edi — to‘g‘risi, unda bu u qadar katta muvaffaqiyat qozonmadi. O‘shandan beri vaziyat Xitoy valutasi foydasiga o‘zgara boshladi, Eron bilan urush esa bu o‘zgarishlar uchun katalizator (tezlashtiruvchi) bo‘lib xizmat qilishi mumkin: yaqinda Xitoyning transchegaraviy banklararo «CIPS» tizimi orqali kuniga rekord darajadagi 1,22 trillion yuan (179 mlrd dollar) miqdorida tranzaksiyalar o‘tdi. To‘g‘ri, bu hali ham Amerikaning kunlik hajmi 2 trillion dollar bo‘lgan «CHIPS» tizimi oldida kichik bir ulushdir.

Biroq, neft yuanini hozircha neft dollari uchun tayyor muqobil deb atash qiyin. Birinchidan, bunga Xitoyning o‘z istagi yo‘qligi to‘sqinlik qilmoqda: «Bloomberg» manbasiga ko‘ra, XXR hukumati hozircha faqat o‘z neft importi uchun yuanda haq to‘lashga intilmoqda va uchinchi davlatlarning hisob-kitoblarda yuandan foydalanishiga harakat qilmayapti. Ikkinchidan, yuan tizimi hozircha dollar tizimi taklif etayotgan narsani bera olmaydi: Pekin kapital oqimini qattiq nazorat qiladi, bu esa valutaning konvertatsiya qilinish darajasini pasaytiradi va xorijiy investorlarga yuandan kelgan foydani Xitoy vositalariga osonlikcha joylashtirish imkonini bermaydi. Buning ustiga, bu bozorlarni hozircha solishtirib bo‘lmaydi: o‘tgan yili offshor yuan moliyaviy tizimida 1,6 trln yuan (234 mlrd dollar) miqdorida depozitlar mavjud edi, dollar bilan ifodalangan offshor aktivlar esa 15 trlon dollardan ortiqni tashkil etadi.

Uzoq muddatli o‘yin

Yakunda bozorlar dollardan qutilishda davom etmoqda, biroq uning pozitsiyasi dominant (ustuvor) bo‘lib qolmoqda. Hozirda jahon savdo hisob-kitoblarining 80 foizi Amerika valutasida amalga oshirilmoqda, besh yildan keyin esa bu ulush 70 foizgacha qisqaradi, deb prognoz qilmoqda Pekin universiteti HSBC biznes-maktabi qoshidagi Yaqin Sharq instituti ijrochi direktori Ju Jaoi. Shu bilan birga, yuan ulushi 4-5 foizdan 8-10 foizgacha o‘sishi mumkin.

Bu hali yetakchilikning almashishiga o‘xshamaydi — bu paytgacha hali ko‘p yillar o‘tishi mumkin, deb qayd etadi «Bloomberg». Masalan, avvalgi gegemon valuta — funt sterling 1940-yillargacha dunyoda yetakchi pozitsiyalarini saqlab qolgan, vaholanki AQSH iqtisodiyoti Britaniyanikidan 1900-yildayoq o‘zib ketgan edi.

Investor uchun bosqichma-bosqich dedollarlashuv Amerika valutasining o‘zgaruvchanligi (volatilligi) oshishini va dollar bilan ifodalangan aktivlarga bo‘lgan talabning kamayishini anglatishi mumkin. Ammo g‘arb iqtisodiyotlari uchun dedollarlashuvning asosiy xavfi — inflatsiyaning keskin ko‘tarilishi va qarz spiralidir, chunki aynan o‘z valutasining dunyodagi ustuvorligi AQSHga global Janub va Sharq bilan savdo qilish orqali deflyatsiyani import qilish, budjet taqchilligini nisbatan past stavkalar bilan moliyalashtirish va iqtisodiyotning kamroq samarador segmentlarini autsorsga berish imkonini beradi.