Energetik inqiroz: neft narxi, masofaviy ish va global iqtisodiy ta’sir

Kamroq yurish va uchish, ishga galstuksiz borish, yaxshisi esa uydan ishlash – turli davlatlar hukumatlari shunday tavsiyalar bermoqda. Ular energiya resurslariga bo‘lgan talabni qisqartirishga majbur, chunki tarixdagi eng yirik ta’minot uzilishlaridan biri kuzatilmoqda. Dunyo bo‘ylab yana masofaviy ishga o‘tish tavsiya qilinmoqda, bu «COVID-19» pandemiyasi davridagi favqulodda choralarni eslatadi. Ammo bu safar bu choralar Erondagi urush sabab yuzaga kelgan energetik shokka javob sifatida ko‘rilmoqda.

Iqtisodiyotga zarba

Fors ko‘rfazi davlatlari jahon bozoriga taxminan 20 foiz neft va suyultirilgan tabiiy gaz, shuningdek, katta hajmda yoqilg‘i, ayniqsa aviatsiya yoqilg‘isini yetkazib berib kelgan.

Erondagi urush sabab bu yetkazib berishlar to‘xtaganidan keyin Yevropada neft va gaz narxlari 60–70 foizga, dizel yoqilg‘isi va aviatsiya kerosini esa ikki baravarga oshdi. Eng katta zarba esa Osiyoga to‘g‘ri keldi, chunki deyarli bloklangan Ho‘rmuz bo‘g‘ozi orqali o‘tadigan suyultirilgan tabiiy gazning 83 foizi va neft xomashyosining 84 foizi aynan shu mintaqada iste’mol qilingan.

Avvaliga iqtisodchilar Yaqin Sharqdagi urush tufayli energetik shok inflatsiyani keskin oshiradi, deb xavotirlangan edi. Ammo hozir asosiy salbiy oqibat sifatida iqtisodiy o‘sishning sekinlashishi ko‘rilmoqda. Noma’qul ssenariyda, agar ikkinchi chorakda neftning o‘rtacha narxi barreliga 135 dollar bo‘lsa, jahon yalpi ichki mahsuloti inqiroz boshlanganidan keyingi ikkinchi yilga kelib bazaviy prognozga nisbatan 0,5 foizga kamayishi mumkin, deb baholaydi. Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti (OECD). Yevropa uchun salbiy ta’sir 0,8 foiz, Osiyo-Tinch okeani mintaqasidagi «OECD» davlatlari uchun esa 0,9 foizni tashkil qilishi mumkin.

«Agar jahon iqtisodiyoti neft ishlab chiqarishning 10–15 foizidan mahrum bo‘lsa, bu baribir normalashtirilgan taqsimot joriy etilishiga olib keladi», – deydi «Absolute Strategy Research»ning rivojlanayotgan bozorlar bo‘yicha iqtisodchisi Adam Volf.

«Ayrim davlatlarda, ayniqsa Janubi-Sharqiy Osiyo rivojlanayotgan bozorlarida yoqilg‘i inqirozi inflatsiya tezlashishi bilan birga iqtisodiy o‘sishni sekinlashtirishi mumkin. Ish haftasi yoki ish kuni qisqarganda, bu talabni pasaytiradi, natijada ishlab chiqarish hajmlari va iste’molchilarning xarid qobiliyati kamayadi», – deydi Global taraqqiyot markazining katta ilmiy xodimi va vitse-prezidenti Klemens Landers.

Iqtisodchilar aytgan holatni Filippin poytaxti Maniladagi mashhur «Goto Monster» restorani xodimlari allaqachon his qildi, deb yozadi «Financial Times». Odatda Makati biznes tumanida joylashgan bu restoran ish kunlari odamlar bilan to‘lib-toshardi, atrofdagi ofis xodimlari tushlik va kechki ovqat uchun kelardi. Ammo Fors ko‘rfazi davlatlaridan neft importining 95 foizini olgan Filippin hukumati energetika sohasida favqulodda holat e’lon qilib, tejamkorlik choralarini, jumladan masofaviy ishga o‘tishni joriy etdi. Natijada «Goto Monster»ga keluvchilar soni 30–40 foizga kamaydi, kelganlar esa kamroq mablag‘ sarflamoqda.

Energetik inqirozlar uzoq vaqt davomida tuzalmaydigan oqibatlar qoldiradi, deyiladi Xalqaro valuta jamg‘armasi tadqiqotida. Neft narxlarining keskin oshishi mehnat bozorida «jiddiy va barqaror yomonlashuvga» olib keladi, ayniqsa neft import qiluvchi va energiya talabchan tarmoqlarga ega mamlakatlarda (ko‘plab Osiyo davlatlarida aynan eksportga yo‘naltirilgan ishlab chiqarishlar joylashgan).

Neft shokidan keyin bandlikning aholi soniga nisbati dastlabki ikki chorakda pasayadi, keyin bir muddat barqarorlashadi va 11-chorakdan boshlab yana barqaror ravishda tusha boshlaydi. Natijada besh yil ichida bu ko‘rsatkich 0,45 foiz punktaga past bo‘ladi.

Galstuklarsiz va konditsionerlarsiz

«Tarixdagi eng yirik energetik inqiroz»ga qarshi kurashish uchun Xalqaro energetika agentligi energiyani tejash bo‘yicha 10 ta chorani taklif qildi. Ular qatoriga quyidagilar kiradi: masofaviy ishga o‘tish (haftasiga uch kun uydan ishlash mamlakatda avtomobil yoqilg‘isi iste’molini 2–6 foizga kamaytirishi mumkin), avtomobillar tezligini 10 km/soatga tushirish, shaxsiy transport o‘rniga jamoat transportidan foydalanish, alternativalar mavjud bo‘lganda aviaparvozlardan voz kechish, ovqat tayyorlashda gazdan elektrga o‘tish va h.k.

Tayland bundan ham uzoqroq bordi. Hukumat amaldorlar uchun xorijiy xizmat safarlarining ko‘p qismini bekor qildi va ularga ishga qisqa yengli ko‘ylakda, galstuksiz kelishni (rasmiy marosimlardan tashqari) buyurdi – bu konditsionerlarga ehtiyojni kamaytirish uchun qilingan, deb yozadi «The Guardian». Bu tashabbusni qo‘llab-quvvatlab, teleboshlovchilar efirda pidjaklarini yechib tashladi.

Davlat muassasalarida haroratni 26–27 darajaga o‘rnatish buyurildi, shunda konditsionerlar kamroq ishlaydi. Shuningdek, liftlardan kamroq foydalanish va avtomobilda birga yurish tavsiya etildi.

Agar inqiroz yanada kuchaysa, hukumat yana boshqa choralarni ham ko‘rib chiqishga tayyor, masalan, yoqilg‘i quyish shahobchalarini yopish va kechki soat 22:00dan keyin bilbordlar yorug‘ligini kamaytirish.

Shu bilan birga, Tayland va Indoneziya bioyoqilg‘i ulushini oshirmoqda, jumladan palma yog‘i asosidagi yoqilg‘ilarni oddiy yoqilg‘i bilan aralashtirish amaliyotini kengaytirmoqda.

Viyetnam xorijiy aviareyslar sonini qisqartirdi, davlat xizmatchilarini qisman masofaviy ishga o‘tkazdi va kompaniyalarni ham shunday qilishga chaqirdi.

Janubiy Koreya esa ko‘mirdan elektr energiyasi ishlab chiqarish bo‘yicha cheklovlarni bekor qildi va undan voz kechish rejasini kechiktirishini e’lon qildi. Ko‘mir energetikasini Bangladesh, Tayland va Filippin ham kengaytirmoqda.

Pokistonda kriket o‘yinlari bo‘sh tribunalarda o‘tkazila boshlandi.

Filippindagi jipni (shahar jamoat transporti) mikroavtobusi haydovchisi Elmer Karaskalning «The Guardian»ga mart o‘rtalarida aytishicha, urush boshlanganidan beri uning daromadi ikki baravardan ko‘proq kamaygan. Urushgacha dizel narxi litriga 52–53 peso bo‘lgan bo‘lsa, 18-martga kelib 79,4 pesoga yetgan. Shu bilan birga, masofaviy ish va tejamkorlik choralari tufayli yo‘lovchilar soni ham keskin kamaygan.

Yevropada birja savdolarida dizel narxi ikki baravarga oshdi. Garchi Yevropa Yaqin Sharq neftiga Osiyoga nisbatan kamroq bog‘liq bo‘lsa-da (YI importining atigi 13 foiz), u mintaqadan ko‘p miqdorda tayyor yoqilg‘i xarid qiladi. Shuningdek, bu yoqilg‘i uchun raqobat keskin oshgan – tankerlarni jalb qilish uchun xaridorlar yuqoriroq narx taklif qilishga majbur.

Londondagi «ICE» birjasida dizel fyucherslari tonnasiga 1500 dollar (ya’ni barreliga 200 dollardan ortiq)gacha ko‘tarildi – bu 2022 yil energetik inqirozidan beri eng yuqori daraja. Fevral oxirida esa narx taxminan 100 dollar atrofida edi. «Bloomberg» ma’lumotiga ko‘ra, Osiyoda ham dizel narxi (yuk tashishdan tortib qurilish texnikasigacha keng qo‘llaniladi) barrelga 200 dollarga yetgan.

AQSHda esa, «U.S. Energy Information Administration» ma’lumotiga ko‘ra, yoqilg‘i quyish shahobchalarida dizel narxi galloniga 5,4 dollar (ya’ni barreliga 226,8 dollar)gacha ko‘tarildi. Yanvar oyida esa u 3,5 dollar edi.

Yevropa «Yaqin Sharqdagi mojarodan ham uzoq davom etishi mumkin bo‘lgan cho‘zilgan energetik inqiroz qarshisida qoldi», deb ogohlantirdi YI energetika bo‘yicha komissari Dan Yorgensen. U yevropaliklarni Xalqaro energetika agentligi tavsiyalariga amal qilishga va qayta tiklanuvchi energiya manbalariga o‘tishni tezlashtirishga chaqirdi.

Qazilma yoqilg‘i o‘rniga – «yashil» energiya

Yevropada energiya resurslari narxlari yana «juda uzoq vaqt» yuqori darajada saqlanib qoladi, dedi Dan Yorgensen «Financial Times»ga bergan intervyusida. Uning so‘zlariga ko‘ra, ayrim «tanqis ahamiyatga ega» mahsulotlar bo‘yicha vaziyat yaqin haftalarda yanada yomonlashishi mumkin. Shuning uchun YI «barcha mumkin bo‘lgan variantlarni» ko‘rib chiqmoqda, jumladan dizel va aviatsiya yoqilg‘isini normalashtirish, shuningdek, strategik zaxiralardan neftni qo‘shimcha ravishda bozorga chiqarish.

Uzoq muddatli istiqbolda esa «vaziyatni tubdan o‘zgartirish va haqiqiy energetik mustaqillikka erishish» zarur. Buning uchun yashil energetikaga o‘tish bo‘yicha sa’y-harakatlarni ikki baravarga oshirish kerak, deb hisoblaydi Dan Yorgensen.

Bu fikrni «Bruegel» tahlil markazi ham qo‘llab-quvvatlaydi. Ularning ta’kidlashicha, gaz generatsiyasini qayta tiklanuvchi energiya manbalari bilan almashtirgan mamlakatlar «qazilma yoqilg‘i bilan bog‘liq narx shoklariga kamroq duch keladi».

Ekspertlar fikricha, qazilma yoqilg‘iga bog‘liq bo‘lmagan manbalardan elektr energiyasi ishlab chiqarishni oshirish «Yevropada elektr energiyasi narxlari bilan qazilma yoqilg‘i narxlari o‘rtasidagi bog‘liqlikni uzishga imkon beradigan yagona tuzilmaviy yondashuv» hisoblanadi va kelgusidagi narx shoklaridan himoya qiladi.

Xitoy bu kabi tavsiyalarning bir qismini allaqachon amalga oshirgan. Garchi u dunyodagi eng yirik neft importchisi bo‘lsa-da, hozirgi inqiroz boshqa Osiyo davlatlariga nisbatan unga kamroq xavf tug‘dirmoqda. Yaqin Sharq nefti Xitoy importining 37 foizini tashkil etadi, biroq mamlakatda neft iste’moli so‘nggi yillarda o‘nlab yillik jadal o‘sishdan keyin barqarorlashgan.

Xitoy elektromobillar soni bo‘yicha dunyoning qolgan qismi bilan deyarli teng parkka ega, shuningdek, katta va doimiy ravishda oshirib borilayotgan neft zaxiralari, diversifikatsiya qilingan neft va gaz ta’minoti hamda ko‘mir va qayta tiklanuvchi energiya manbalari ulushi yuqori bo‘lgani sabab importga deyarli bog‘liq bo‘lmagan energetik tizimga ega, deb yozadi «Reuters».

2020-yil oxirida Pekin 2025-yilga kelib yangi avtomobillar sotuvida elektromobillar ulushini 20 foizga yetkazishni maqsad qilgan edi. Amalda esa bu ko‘rsatkich 50 foizga yetdi. «Centre for Research on Energy and Clean Air» (CREA) baholashicha, 2025-yilda elektromobillar «siqib chiqargan» neft hajmi Xitoyning Saudiya Arabistonidan import qiladigan nefti hajmiga deyarli teng bo‘lgan.

«Hozirgi vaziyat Xitoy strategiyachilari o‘nlab yillar davomida rejalashtirgan ssenariyga juda yaqin. Bu qazilma yoqilg‘ining dengiz orqali yetkazib berilishiga qaramlikni kamaytirish strategiyasining to‘g‘riligini tasdiqlaydi», – deydi «CREA» hammuassisi Lauri Mayllivrita «Reuters»ga.