Amudaryodagi suv sathi sezilarli darajada pasaydi. Sabab nima?
Eng katta pasayish Amudaryoning quyi oqimida qayd etildi. Daryoning quyi oqimi deb hisoblangan Qiziljar qismida oqim 77 foizga kamaydi.
© APAmudaryoning o‘rta va quyi oqimidagi suv miqdori 54–77 foizga kamaydi. Bu haqda «Science Direct» chop etgan tadqiqotda so‘z boradi.
Olimlarning fikriga ko‘ra, asosiy sabab iqlim o‘zgarishi emas, balki inson faoliyatidir. Gap daryodan suv olish, sug‘oriladigan yerlarni kengaytirish, kanallar, suv omborlari, nasos stansiyalari va suvning tabiiy harakatini o‘zgartiradigan boshqa obyektlar qurish haqida ketmoqda.
Amudaryo suvining katta qismi uning yuqori oqimida, tog‘li hududlarda hosil bo‘ladi. Qor va muzliklar muhim rol o‘ynaydi. Biroq, uning o‘rta va quyi oqimida qishloq xo‘jaligi yerlarini sug‘orish uchun suv faol ravishda tortib olinadi.
Yog‘ingarchilik ko‘proq, ammo daryoda suv hali ham kamroq
Olimlar Amudaryo havzasidagi iqlim haqiqatan ham o‘zgarganini ta’kidlamoqdalar. Tadqiqot davrida harorat 0,51–0,83 daraja Selsiyga ko‘tarildi va yog‘ingarchilik miqdori 6–13 foizga oshdi. Odatda, agar yog‘ingarchilik ko‘proq bo‘lsa, daryoda ko‘proq suv bo‘lishi kerak. Mualliflarning hisob-kitoblariga ko‘ra, iqlim o‘zgarishi Amudaryo oqimini 14-20 foizga oshirishi mumkin edi, ammo bunday bo‘lmadi.
Olimlarning hisob-kitoblariga ko‘ra, suv oqimini o‘zgartirish va boshqa inson aralashuvlari nafaqat yog‘ingarchilik tufayli suv sathining ko‘tarilishini to‘sib qo‘ydi, balki daryo oqimining keskin pasayishiga ham olib keldi. O‘rta va quyi oqimlarda oqimning pasayishiga inson faoliyatining ta’siri 114–120 foizga baholanmoqda. Amudaryoning yuqori oqimida oqim 22 foizga kamaydi. U yerda iqlim ham daryo oqimini qisman oshirdi, ammo inson ta’siri kuchliroq edi.
Suv sathining eng katta pasayishi daryoning quyi qismida kuzatildi
Eng katta pasayish Amudaryoning quyi oqimida qayd etildi. Olimlar daryoning quyi oqimi deb hisoblagan Qiziljar qismida oqim 1931-1950 yillarga nisbatan 77 foizga kamaydi. Kerki (Turkmaniston) hududida pasayish kamroq — 22 foiz bo‘ldi. Mualliflar buni suv olishning aksariyati quyi oqimda sodir bo‘lishi bilan bog‘laydi.
Tadqiqot shuni ko‘rsatadiki, iqlim o‘zgarishi Amudaryo havzasining turli qismlariga turlicha ta’sir qiladi. Yuqori oqimlarda haroratning ko‘tarilishi qor va muzliklarning erishi tufayli daryo suv sathini vaqtincha oshirishi mumkin. Biroq, uzoq muddatda muzliklarning qisqarishi aslida suv bilan bog‘liq vaziyatni yomonlashtirishi mumkin.
Olimlar shuningdek, Amudaryo yog‘ingarchilikka juda bog‘liqligini ta’kidlaydi. Ya’ni, daryo havzasida yomg‘ir va qor qancha kam yog‘sa, uning suv miqdoriga shuncha jiddiy ta’sir qiladi.
Suvning asosiy iste’molchisi qishloq xo‘jaligidir
Tadqiqotda sug‘oriladigan dehqonchilikning roli ham muhokama qilinadi. Sovet davrida, ayniqsa 1950 yillardan 1990 yillarga qadar Amudaryo havzasida kanallar, nasos stansiyalari va suv omborlari faol ravishda qurilgan. Bu sug‘oriladigan yerlarning, jumladan, paxta, bug‘doy va guruch yetishtirish uchun yerlarning kengayishi bilan bog‘liq edi. Tadqiqotga ko‘ra, Amudaryo havzasida bunday yerlarning maydoni bu davrda 150 foizga oshgan.
Mualliflar, shuningdek, qishloq xo‘jaligi mintaqaning asosiy suv iste’molchisi bo‘lib qolishini va Amudaryo havzasidagi barcha suv olishning taxminan 92 foizini tashkil qilishini ta’kidlaydi.
Amudaryoning irmoqlarida ahvol qanaqa?
Amudaryoning asosiy irmoqlarida ham suvning kamayishi qayd etildi. Tadqiqotda Vaxsh, Qunduz, Kofirnigon, Surxondaryo, Zarafshon va Qashqadaryo nomlari keltirilgan.
Ushbu daryolar guruhi uchun pasayish 4 foizdan 34 foizgacha bo‘lgan. Olimlar asosiy sabab sifatida inson faoliyatini ham ko‘rsatishadi. Biroq, shuni ta’kidlash kerakki, bu raqam har bir alohida daryoga emas, balki butun irmoqlar guruhiga tegishli.
Vaxshning yuqori qismida vaziyat quyi oqimga qaraganda yaxshiroq. Garm hududida suv oqimi taxminan 3 foizga oshgan, Komsomolobod va Tutkaul hududlarida esa mos ravishda 1,8 foiz va 2,6 foizga kamaygan. Inson ta’siri suv hajmini kamaytirdi. Garmda u -5 foiz, Komsomolobodda -11 foiz va Tutkaulda -10 foiz deb baholandi. Ya’ni, Vaxsh daryosining quyi oqimida inson faoliyatining ta’siri yanada sezilarli bo‘ladi.
Olimlar nimani taklif qilishadi?
Tadqiqot mualliflari ushbu ma’lumotlar Markaziy Osiyoda suv resurslarini boshqarish uchun muhim deb hisoblashadi. Ularning fikricha, mintaqadagi mamlakatlar sug‘orish tizimlarini yangilash, suv yo‘qotilishini kamaytirish, suvni tejaydigan texnologiyalarni joriy etish, transchegaraviy daryolarda hamkorlikni kuchaytirish va qor, muzliklar, yog‘ingarchilik va daryolar oqimining holatini yaxshiroq kuzatib borishlari kerak.
Eslatib o‘tamiz, avvalroq Vaqt.uz jurnalisti Ilyos Safarov suv xo‘jaligi vaziri Shavkat Hamrayevga Afg‘onistonda qurilayotgan Qo‘shtepa kanali bo‘yicha «Tolibon» muvaqqat hukumati bilan ikki tomonlama huquqiy kelishuvlar bor-yo‘qligi va Buxoroda paydo bo‘lgan yangi ko‘l manbasi borasida bir necha savol bilan murojaat qilgandi.
