O‘zbekiston mintaqaviy xavfsizlik xavflari fonida tranzit savdosi uchun Xitoyga murojaat qilmoqda

Pokiston va O‘zbekiston ikki tomonlama tranzit savdosining bir qismini Xitoy orqali o‘tkazishga prinsipial jihatdan kelishib oldi.  Bu haqda «Pakistan Today» nashri xabar berdi. 

Nashrning yozishicha, bu qadam Afg‘oniston orqali an’anaviy yo‘llarni yopib qo‘ygan va Eron orqali muqobil yo‘llarni to‘sib qo‘ygan xavfsizlikning yomonlashuvidan keyin yuzaga kelgan. Qayta ko‘rib chiqilgan kelishuvga ko‘ra, Xitoy yo‘lagi rasmiy tranzit yo‘nalishiga aylanadi, bu yuklarning Pokistonning Sust quruq porti orqali o‘tishi, g‘arbiy Xitoydan o‘tishi va Markaziy Osiyoga o‘tishiga imkon beradi.

«Protokol mintaqaviy xavfsizlik muammolarining rivojlanishiga qaramay, tranzit imkoniyatlarini kengaytirish va ikki mamlakat o‘rtasida tovarlarning uzluksiz harakatlanishini ta’minlashga qaratilgan», — degan muzokaralar jarayonidan xabardor bo‘lgan Pokiston rasmiysi o‘z ismini oshkor qilmaslik sharti bilan.

Afg‘oniston yo‘nalishi o‘rniga Xitoy orqali yangi tranzit yo‘li

Ushbu kelishuv Pokistonga Markaziy Osiyo bozorlariga qo‘shimcha yo‘l ochish imkonini beradi, shu bilan birga mintaqada tobora kuchayib borayotgan beqarorlikka qaramay, O‘zbekistonga Pokiston dengiz portlariga kirishni saqlab qolish imkonini taqdim etadi.

Bu qaror mintaqadagi savdo yo‘nalishlarini rejalashtirishda katta o‘zgarishlarni anglatadi. Ko‘p yillar davomida Pokiston va O‘zbekiston o‘rtasidagi eng qisqa va savdo uchun eng qulay yo‘l Afg‘oniston orqali o‘tgan. Ushbu yo‘lak, shuningdek, Markaziy Osiyoni Arab dengizidagi portlar bilan bog‘laydigan rejalashtirilgan «O‘zbekiston-Afg‘oniston-Pokiston» temiryo‘lining bir qismiga aylanishi kutilgandi.

Islomobod va Kobul o‘rtasidagi munosabatlarning keskin yomonlashuvi ortidan bu rejalar deyarli to‘xtab qoldi. Pokiston 2025-yilning oktabr oyida chegaralararo to‘qnashuvlardan so‘ng Torxam va Chaman kabi asosiy chegara o‘tish punktlarini yopdi. Xavfsizlik sohasidagi keskinlik va Afg‘oniston hududidan faoliyat yuritayotgan jangari guruhlar bo‘yicha kelishmovchiliklar davom etayotgan bir paytda, o‘tish punktlari orqali savdo to‘xtatilgan.

Bu uzilish nafaqat tranzit yuklarga, balki Pokistonning Afg‘onistonga to‘g‘ridan to‘g‘ri eksportiga ham ta’sir ko‘rsatdi, bu mamlakat an’anaviy ravishda mahalliy ishlab chiqarish bazasi cheklangani sababli muhim bozor hisoblanadi. Pokiston kompaniyalari Afg‘onistonga taom pishiradigan yog‘, sement, sovun, farmatsevtika mahsulotlari, alyuminiy bankalar, oziq-ovqat mahsulotlari va boshqa iste’mol va qurilish tovarlarini yetkazib beradi.

«Pakistan Today» nashri iqtibos keltirgan biznes guruhlari shu yil boshida chegaraning uzoq vaqt yopilishi Pokiston eksportchilariga har oy taxminan 177 million dollarga tushayotganini taxmin qilgan, shu bilan birga Afg‘oniston va Markaziy Osiyodagi mijozlar boshqa mintaqaviy transport yo‘nalishlaridan foydalanadigan yetkazib beruvchilarga doimiy ravishda o‘tishi mumkinligi haqida ogohlantirgan.

Pokiston dastlab transport aloqalarini Eron orqali kengaytirish orqali bu masalani hal qilishga harakat qildi. Aprel oyida Islomobod Eron va Xitoy orqali o‘tuvchi yangi tranzit yo‘laklarini ishga tushirdi.

Xavfsizlik muammolari Pokistonni muqobil yo‘laklarni izlashga majbur qilmoqda

Biroq Eron va Qo‘shma Shtatlar o‘rtasidagi harbiy to‘qnashuvning qayta boshlanishi bu variant bo‘yicha yangi xavotirlarni keltirib chiqardi. Hormuz bo‘g‘ozi atrofidagi infratuzilma va tijorat yuk tashishlariga qilingan hujumlarning davom etishi yuk tashish xarajatlarini, sug‘urta badallari va energiya bilan bog‘liq xavflarni oshirdi, bu esa yo‘lakning ishonchliligini pasaytirdi.

Xitoy orqali savdo yo‘nalishini yaratish ikkala mamlakatga ham Afg‘oniston va Eron orqali o‘tadigan yo‘llarga ta’sir qiluvchi xavfsizlik muammolarini chetlab o‘tish imkonini beradi. Bu, shuningdek, Pokistonning Xitoy-Pokiston iqtisodiy yo‘lagini Markaziy Osiyoga kengaytirish bo‘yicha uzoq muddatli rejasini ilgari suradi.

Biroq, yangi yo‘nalishning ayrim kamchiliklari ham bo‘lishi kutilmoqda. Xitoy orqali yuk tashish masofaning uzoqroq bo‘lishi, qo‘shimcha chegara tartib-qoidalari, yuklarni qayta ishlash va tashish xarajatlarining oshishi hamda yetkazib berish vaqtining uzayishiga olib keladi.
Shu sababli, ushbu transport yo‘lagi Afg‘oniston orqali o‘tuvchi yo‘nalishning to‘liq o‘rnini bosuvchi tijoriy variant emas, balki asosan strategik zaxira yo‘nalishi sifatida xizmat qilishi kutilmoqda.

Ushbu kelishuv ahamiyatli, chunki O‘zbekiston Pokistonning Markaziy Osiyodagi eng muhim iqtisodiy sheriklaridan biriga aylandi. O‘zbekiston 2025-yilda Markaziy Osiyo respublikalari orasida Pokistonning ikkinchi yirik savdo sherigi sifatida o‘rin oldi.

O‘tgan yili ikki tomonlama savdo hajmi 445,9 million dollarga yetdi. Pokiston umumiy qiymati 120,9 million dollarlik mahsulot eksport qildi. Shundan 56,2 million dollari oziq-ovqat mahsulotlari, 45,3 million dollari esa kimyo mahsulotlariga to‘g‘ri keladi. O‘zbekistondan import hajmi esa 325 million dollarni tashkil etdi, bunda 260,2 million dollarlik oziq-ovqat mahsulotlari yetakchilik qildi. Shuningdek, Pokiston yil davomida O‘zbekistonning Janubiy Osiyo mamlakatlari bilan amalga oshirgan umumiy savdosining 12,7 foizini tashkil etdi.

O‘zbekiston tranzit siyosatini o‘zgartirar ekan, transport infratuzilmasini ham modernizatsiya qilmoqda

Prezident matbuot kotibining ma’lum qilishicha, O‘zbekiston tashqi savdo yuklarining qariyb 70 foizi yoki 46 million tonnasi temiryo‘l orqali tashiladi. Yaqinda bo‘lib o‘tgan hukumat yig‘ilishida mutasaddilar biznes subyektlari hali ham jiddiy logistika muammolariga duch kelayotganini tan oldi.

Ko‘tarilgan muammolar orasida yuk vagonlari yetishmovchiligi ham bor edi. Ma’lumotlarga ko‘ra, yil boshidan buyon sement ishlab chiqaruvchilar o‘z mahsulotlarini tashish uchun so‘ragan 2800 ta yuk vagonini ololmagan. Mutasaddilar yilning ikkinchi yarmida qo‘shimcha 1300 ta yuk vagoni ishlab chiqarish rejalari ham mavjud talabni qondirish uchun yetarli bo‘lmasligini xulosa qildi.

Hukumat mas’ul idoralarga xususiy sektor ishtirokida hamkor davlatlardan foydalanilmay turgan 10 mingta yuk vagonini jalb qilish bo‘yicha taklifni 10 kun ichida tayyorlash topshirig‘ini berdi.

Shuningdek, rasmiylar «Angren–Pop», «Toshg‘uzor–Qumqo‘rg‘on» va «Toshkent–Samarqand» temiryo‘l yo‘nalishlarining belgilangan quvvatidan ortiq yuklama bilan ishlayotganini aniqladi. Bu esa savdo hajmlari kengayib borayotgan bir paytda mamlakat temiryo‘l tarmog‘iga tushayotgan bosim ortganini ko‘rsatmoqda.

Kelgusidagi rivojlanishni qo‘llab-quvvatlash maqsadida hukumat mutasaddilarga yil oxirigacha temiryo‘l infratuzilmasi uchun Jahon banki bilan 200 million dollarlik moliyalashtirish bitimini ta’minlash vazifasini yukladi.

Shuningdek, Bosh prokuraturaga yuk vagonlari parkini kengaytirishga yo‘naltirilgan mablag‘larning sarflanishini o‘rganish hamda shaffoflikni oshirish maqsadida vagonlarning biznes subyektlari o‘rtasida qanday taqsimlanayotganini tekshirish topshirildi.