Rossiya orbitada sun’iy yo‘ldoshlarga qarshi qurollarni joylashtirishga o‘tgan — AQSH

Amerika Qo‘shma Shtatlari Kosmik qo‘mondonligi rahbari, general Stiven Uaytingning ta’kidlashicha, Rossiya orbital sun’iy yo‘ldoshlarga qarshi tizimlarni sinovdan o‘tkazishdan ularni joylashtirishga o‘tgan. Biroq ochiq ma’lumotlarda muayyan apparatlarning aniq quroliy vazifasi mustaqil ravishda tasdiqlanmagan.

Uayting bu haqda 2026 yil 21-aprel kuni Strategik va xalqaro tadqiqotlar markazi tadbirida gapirgan. Unda, xususan, Rossiyaning «Kosmos-2558» apparati faoliyati muhokama qilingan.

«Kosmos-2558» nima qilgan?

«Kosmos-2558» 2022 yil avgust oyida uchirilgan. AQSH tomoni taqdim etgan ma’lumotlarga ko‘ra, apparat AQSH hukumatining sun’iy yo‘ldoshlaridan biri bilan yaqin orbital tekislikka joylashgan.

2025 yil iyun oyida esa Rossiya apparatidan kichikroq obyekt ajralib chiqqan va keyinchalik mustaqil ravishda manevrlar amalga oshirgan.
Aynan shu harakatlar AQSH harbiylari va kosmos sohasidagi kuzatuvchilar e’tiborini tortgan.

«Bizning baholashimizcha, ular sinovlarni yakunladi va endi ishlaydigan tizimlarni joylashtirmoqda», — degan Uayting Rossiya haqida gapira turib.

Shu bilan birga, AQSHning Strategik va xalqaro tadqiqotlar markazi taqdimotida «Kosmos-2558» va undan ajralgan obyektning aniq vazifasi noma’lum ekani ham qayd etilgan.

Ya’ni apparatning boshqa sun’iy yo‘ldoshga yaqinlashishi uning qurol ekanini o‘z-o‘zidan isbotlamaydi. Orbitadagi bunday manevrlar sun’iy yo‘ldoshlarni kuzatish, texnik xizmat ko‘rsatish yoki boshqa maqsadlarda ham amalga oshirilishi mumkin.

Orbital qurol qanday ishlaydi?

Yerdan uchiriladigan an’anaviy raketaga qarshi quroldan farqli ravishda, orbital qurilma kosmosda oldindan joylashtiriladi. Keyin u o‘z orbitasini o‘zgartirib, boshqa sun’iy yo‘ldoshga yaqinlashishi mumkin.

Bunday texnologiyalar ikki xil maqsadda ishlatilishi ehtimoli bor. Masalan, bir apparatning boshqasiga yaqinlashishi uni tekshirish yoki texnik xizmat ko‘rsatish uchun ham, unga ta’sir o‘tkazish uchun ham qo‘llanilishi mumkin.

Shu sababli faqat orbital manevrning o‘ziga qarab apparatning quroliy maqsadini aniqlash qiyin.

Kosmik qurollanish poygasi xavfi

Secure World Foundation’ning 2026 yilgi hisobotida 13 davlatning kosmosdagi harbiy imkoniyatlari ko‘rib chiqilgan. Unda orbital tizimlar, yerdan to‘g‘ridan-to‘g‘ri uchiriladigan vositalar, radioelektron ta’sir, yo‘naltirilgan energiya va kiberoperatsiyalar alohida kategoriyalarga ajratilgan.

Bu tasnif «kosmik qurol» tushunchasi faqat sun’iy yo‘ldoshlarni fizik yo‘q qilish bilan cheklanmasligini ko‘rsatadi.

Antisatellit sinovlarining yana bir oqibati — kosmik chiqindilar. Fond ma’lumotlariga ko‘ra, AQSH, Rossiya, Xitoy va Hindistonning antisatellit sinovlari natijasida jami 6904 ta kataloglashtirilgan fragment paydo bo‘lgan. Hisobot tayyorlangan paytda ularning 2773 tasi orbitada qolgan.

Bu raqamlar bir nechta davlatlarning turli dasturlari bo‘yicha tarixiy ko‘rsatkich bo‘lib, ularni «Kosmos-2558» faoliyati natijasi sifatida talqin qilish mumkin emas.

AQSH ham orbitada qurollari borligini tan oldi
Masala sentabr oyida yanada dolzarblashdi. Reuters xabar berishicha, AQSH harbiylari orbitada o‘zlariga tegishli qurollar mavjudligini ochiq tan olgan, biroq ularning aniq texnik imkoniyatlarini oshkor qilmagan.
Rossiya tashqi ishlar vaziri o‘rinbosari Sergey Ryabkov esa bunga javoban kosmosda qurollanish poygasining oldini olish uchun xalqaro huquqiy majburiyatga ega kelishuv tuzish imkoniyati hali mavjudligini aytgan.

Sputnik operatorlari uchun esa asosiy muammolardan biri — orbitadagi g‘ayrioddiy harakatlarni o‘z vaqtida aniqlash. Boshqa apparatga yaqinlashish rejali manevrmi yoki xavf tug‘dirishi mumkin bo‘lgan harakatmi — buni ko‘pincha cheklangan ma’lumotlar asosida aniqlashga to‘g‘ri keladi.

Shuning uchun kosmosdagi harbiy faollikning kuchayishi fonida sputniklar harakati haqida ma’lumot almashish va davlatlar o‘rtasidagi shaffoflik masalasi ham muhim ahamiyat kasb etmoqda.

AQSHning bahordagi bayonoti va sentabrda o‘z qurollari haqidagi ma’lumoti kosmosdagi harbiy tizimlar bo‘yicha ochiq muloqot kuchayganini ko‘rsatadi. Biroq muayyan apparatning quroliy vazifasini tasdiqlash uchun uning texnik imkoniyatlari, sinovlari va ta’sir natijalari bo‘yicha qo‘shimcha dalillar talab etiladi.