Bugun qariyb 1 milliard kishi noyob osmon hodisasiga guvoh bo‘ladi

2026-yil 12-avgust kuni Grinvich vaqti (GMT) bilan soat 15:34 dan boshlab Oy soyasi Arktikadan Grenlandiya, Islandiya va Ispaniya bo‘ylab harakatlanadi hamda Quyoshni 2 daqiqa-yu 18 soniyagacha to‘sib qo‘yadi.

Bugungi hodisa Yevropa qit’asida 1999-yildan buyon kuzatilayotgan ilk to‘liq quyosh tutilishi bo‘ladi. Quyoshning to‘liq tutilish yo‘lida yashovchi qariyb 15 million aholining asosiy qismi Ispaniyaga to‘g‘ri keladi.

Qisman tutilish esa G‘arbiy Yevropaning aksariyat qismida, Shimoli-g‘arbiy Afrikaning ba’zi hududlarida va AQSHning kichik bir qismida ko‘rinadi. Umuman olganda, dunyo bo‘ylab taxminan 980 million kishi — ya’ni Yer yuzidagi har sakkiz kishidan biri Quyoshning kamida bir qismi to‘silganiga guvoh bo‘lishi mumkin.

Quyosh tutilishi aslida qanaqa jarayon?

Umuman olganda, Quyosh tutilishi bir osmon jismi ikkinchisining soyasiga kirganida yuz beradi. Oy tutilishida Yerning soyasi Oyga tushadi. Quyosh tutilishida esa Oy Yer va Quyosh o‘rtasidan o‘tib, quyosh nurini to‘rt xil usuldan biri orqali to‘sib qo‘yadi:

·         Qisman tutilish — Oy Quyoshning faqat bir chetini kesib o‘tib, uning ma’lum bir qisminigina qoplaydi.

·         To‘liq tutilish — Oy Quyoshni butunlay to‘sib qo‘yadi. Natijada kunduz kuni atrof qorong‘ilashadi va Quyoshning xira tashqi atmosferasi — toj qismi ko‘zga tashlanadi.

·         Halqasimon tutilish — Oy Yerdan uzoqroq masofada joylashgani sababli Quyoshni to‘liq qoplay olmaydi va uning atrofida yorqin nurli halqa hosil bo‘ladi.

·         Gibrid tutilish — bu eng kam uchraydigan hodisa bo‘lib, unda tutilish o‘z trayektoriyasi bo‘ylab halqasimon va to‘liq tutilish turlari o‘rtasida almashib turadi.

Quyosh Oydan taxminan 400 barobar katta, lekin shu bilan birga, Yerdan 400 barobar uzoqroqda joylashgan. Shu sababli, Yerdan qaraganda bu ikki osmon jismi deyarli bir xil o‘lchamda ko‘rinadi va aynan shu omil to‘liq quyosh tutilishi sodir bo‘lishiga imkon yaratadi.

Quyosh tutilishi qanchalik tez-tez sodir bo‘lib turadi?

NASA ma’lumotlariga ko‘ra, Yerda har yili ikki martadan beshta martagacha quyosh tutilishi kuzatiladi. Bu hisob-kitob o‘z ichiga barcha to‘rtta turdagi — qisman, halqasimon, to‘liq va gibrid tutilishlarni oladi.

To‘liq quyosh tutilishi esa ancha kam uchraydi. U o‘rtacha hisobda bir asrda 66-marta yoki taxminan har bir yarim yilda bir marta sodir bo‘ladi.

Barcha quyosh tutilishlarining taxminan uchdan bir qismi qisman, yana uchdan biri halqasimon, chorakdan sal ko‘prog‘i to‘liq va 5 foizga yaqini gibrid tutilishlardan iborat.

To‘liq quyosh tutilishi qaysi davlatlarda kuzatiladi?

12-avgust kuni Ispaniya, Islandiya, shuningdek, Grenlandiya, Rossiya va Portugaliyaning ayrim qismlarida yashovchi 15 millionga yaqin aholi Quyoshning butunlay tutilishiga guvoh bo‘ladi.

Bu hodisani kuzatish uchun eng qulay nuqtalar Ispaniyaning shimoliy va sharqiy qismidagi Leon, Valyadolid, Saragosa, Teruel va Valensiya shaharlari bo‘lib, ular aynan to‘liq tutilish yo‘lagida joylashgan. To‘liq tutilish Ispaniyaning g‘arbiy qismida Grinvich vaqti bilan taxminan 18:27 da (mahalliy vaqt bilan 20:27 da) boshlanadi va aniq joylashuvga qarab 110 soniyagacha davom etadi. Aholi gavjum Madrid va Barselona shaharlari bu mintaqadan biroz tashqarida qolsa-da, mazkur shaharlardagi kuzatuvchilar baribir Quyoshning 99 foizdan ko‘proq qismi to‘silganiga guvoh bo‘ladi.

Qisman tutilish qaysi davlatlarda kuzatiladi?

Qisman tutilish ancha keng hududni qamrab oladi. Yevropaning aksariyat qismida kechga yaqin sezilarli darajadagi qisman tutilish kuzatiladi. Ko‘pgina joylarda esa Quyosh hali to‘liq ochilmasdan turib, qisman to‘silgan holatda ufqqa bosh qo‘yadi.

Jumladan, Parijda Quyoshning taxminan 92 foizi, Londonda 91 foizi, Berlinda esa 85 foizi to‘siladi.

Sharqroqda joylashgan ko‘pgina Yevropa shaharlarida tutilish o‘zining eng yuqori cho‘qqisiga chiqquniga qadar Quyosh botib ketadi. Ya’ni, tutilishning eng yuqori nuqtasi bu hududlarda osmonda ko‘rinmaydi. Shimoliy Afrikada ham xuddi shunday holat yuz beradi. Jazoirda Quyoshning qariyb 98 foizi, Kasablankada esa 87 foizi to‘silishini ko‘rish mumkin. Biroq har ikki holatda ham tutilish jarayoni to‘liq yakunlanmasidan oldin Quyosh botadi.

Atlantika okeani ortidagi hududlarda Quyosh botishi bilan bog‘liq muammo kuzatilmaydi. Chunki tutilish vaqti ertalab va tushdan keyingi paytga to‘g‘ri keladi. Biroq Shimoliy Amerika bu asosiy yo‘lakdan uzoqroqda joylashgani sababli, u yerda Quyoshning faqat kichik bir qismigina to‘silgani ko‘rinadi. Masalan, Kanadaning shimoli-sharqidagi Sent-Jons shahrida Quyoshning taxminan 53 foizi to‘silsa, bu ko‘rsatkich Monrealda 18 foizgacha, Torontoda esa 8 foizgacha pasayadi.

AQSH hududida tutilish eng yaxshi ko‘rinadigan joy Alyaskaning ayrim qismlari bo‘lib, u yerda Quyosh 37 foizgacha to‘siladi. Mamlakatning qolgan hududlarida esa uning faqatgina kichik bir qismi qoplanadi.

Bu hodisa Markaziy Osiyo, jumladan O‘zbekiston hududida kuzatilmaydi.

O‘zbekistonda quyosh tutilishi qachon yuz beradi?

Toshkent shahrida navbatdagi quyosh tutilishi taxminan 12 oydan so‘ng — 2027-yil 2-avgust kuni kutilmoqda. Mahalliy vaqt (Toshkent, GMT+5) bilan hisoblangan ushbu hodisaning aniq ko‘rsatkichlari quyidagicha:

• Birinchi kontakt (hodisaning boshlanishi): 15:07:14

• Maksimal tutilish vaqti: 15:31:12

• So‘nggi kontakt (hodisaning yakunlanishi): 15:54:40

• Quyoshning to‘silish darajasi: 2 foiz.

Quyida O‘zbekistonda kuzatiladigan navbatdagi 10 ta qisman quyosh tutilishining sanasi, to‘silish darajasi va vaqti keltirilgan: