Maskning bolalarga bepul tarqatayotgan $10 mlrdlik «SpaceX» aksiyalari ortida qanday maqsad yotibdi?

Ilon Mask kelasi yili Qo‘shma Shtatlardagi har bir bolaga bittadan «SpaceX» aksiyasini sovg‘a qilishga va’da berdi. Ushbu hadyaning umumiy qiymati 10 milliard dollardan oshishi mumkin.

«Bu hali boshlanishi, bunday sovg‘alar yana ko‘p bo‘ladi», — deb yozdi dunyoning eng boy odami dushanba kuni «X» tarmog‘idagi sahifasida.

Juma kungi savdolar yakunida qayd etilgan 146,03 dollarlik narxdan kelib chiqilsa, mazkur va’daning umumiy qiymati taxminan 10,7 milliard dollarni tashkil etadi.

Prezident Donald Tramp «Truth Social» platformasida Maskka minnatdorlik bildirib, aksiyalar bolalarga «TRAMP HISOBRAQAMLARI» orqali tarqatilishini ta’kidladi. Bu — o‘tgan yili Tramp tomonidan imzolangan soliq va xarajatlar to‘g‘risidagi qonun doirasida bolalar uchun maxsus ochilgan, soliq imtiyozlariga ega sarmoyaviy hisobraqamlardir.

E’tiborlisi, bu va’da 3-noyabrga belgilangan oraliq saylovlarga ikki hafta qolganida yangramoqda.

Mask ushbu saylovlar arafasida eng yirik va ko‘zga ko‘ringan homiylardan biri bo‘lib turibdi. Xususan, iyul oyidan buyon u respublikachilar partiyasining turli guruhlariga 276 million dollardan ortiq mablag‘ ajratgan.

Ammo Mask aksiyalar aynan qaysi bolalarga, qachon va qanday tartibda topshirilishiga aniqlik kiritmadi.

Xo‘sh, bu aksiya qanday amalga oshirilishi mumkin va bundan aslida kim foyda ko‘radi?

«SpaceX» aksiyasi qancha turadi va Mask qancha mablag‘ ulashmoqchi?

Dunyodagi eng yirik kompaniyalar ro‘yxatida yettinchi o‘rinni egallab turgan «SpaceX» iyun oyida «Nasdaq» birjasida o‘z aksiyalarini dastlabki ommaviy joylashtirish (IPO) doirasida donasini 135 dollardan savdoga chiqargan edi.

Bu narx tez-tez o‘zgarib turdi. Birjaga chiqqanidan bir necha kun o‘tib eng yuqori cho‘qqiga ko‘tarilgan «SpaceX» aksiyalari shundan beri 35,3 foizga arzonlashdi.

Ayni paytda aksiyalarning donasi taxminan 146 dollardan sotilmoqda. Aksiya narxining bor-yo‘g‘i 1 dollarga o‘zgarishi ham sovg‘aning umumiy qiymatini taxminan 73 million dollarga o‘zgartirib yuboradi.

«AQSH Qimmatli qog‘ozlar va birjalar komissiyasi»ga («SEC») avgust oyida taqdim etilgan ma’lumotlarga ko‘ra, Mask to‘g‘ridan-to‘g‘ri 4,8 milliard dona «SpaceX» aksiyasiga egalik qiladi.

Hali to‘liq rasmiylashtirilmagan mukofotlar va aksiya opsionlarini hisobga olganda esa, uning ulushi taxminan 6,4 milliard donaga yoki kompaniya umumiy aksiyalarining 48,4 foiziga yetadi.

Bolalarga 73 million dona aksiyani tarqatish Maskning to‘g‘ridan-to‘g‘ri ulushini taxminan 1,5 foizga kamaytiradi, xolos. Bu esa uning kompaniya ustidan nazoratiga deyarli ta’sir qilmaydi.

«Bloomberg Opinion» hisob-kitoblariga ko‘ra, «SpaceX» aksiyalarining ikki xil toifasi mavjudligi sababli Maskning hozirgi 82 foizlik ovoz berish huquqi bor-yo‘g‘i 0,1 foizga pasayadi.

Shunga qaramay, bu Tramp hisobraqamlariga yo‘naltirilgan hozirgacha eng yirik yaxlit sovg‘a bo‘lib tarixga kiradi.

Aksiyalar bolalarga qanday yetib boradi?

Mask bu borada sukut saqlamoqda.

Donald Trampning ta’kidlashicha, aksiyalar Tramp hisobraqamlarida saqlanadi. Mask esa ushbu loyiha ortida turgan texnologik investor Bred Gerstnerga uni amalga oshirishga yordam bergani uchun minnatdorlik bildirdi.

Oq uy ma’lumotlariga ko‘ra, ijtimoiy sug‘urta raqamiga ega bo‘lgan 18 yoshgacha bo‘lgan har bir bola uchun bittadan, jami 70 millionga yaqin Tramp hisobraqamlari ochilgan.

Ushbu hisobraqamlardagi sarmoyalar bola 18 yoshga to‘lib, ularni yechib olguniga qadar soliqqa tortilmasdan ko‘payib borishi mumkin. Shuningdek, ularni kattalar uchun mo‘ljallangan va soliq imtiyozlariga ega bo‘lgan «IRA» pensiya hisobraqamiga o‘tkazish orqali soliqsiz maqomni saqlab qolish ham mumkin.

AQSH Moliya vazirligi tomonidan 30-sentabr kuni e’lon qilingan qoidalarga ko‘ra, homiylar endi ushbu hisobraqamlar orqali bolalarga alohida kompaniyalarning aksiyalarini sovg‘a qilishi mumkin. Bolaning hisobraqamiga muntazam ravishda pul o‘tkazib turadigan oila a’zolari va yaqinlari esa faqat past xavfli indeks fondlariga sarmoya kiritish bilan cheklanadi.

Oilalar farzandlari nomidan bu aksiyalardan voz kecha olmaydi. Qolaversa, odatda ularni besh yil davomida yoki bola 17 yoshga to‘ladigan yilning oxirigacha sotish mumkin emas.

«Wall Street Journal» nashrining xabar berishicha, Mask 2027 yilning iyun oyiga qadar o‘ziga tegishli «SpaceX» aksiyalarining katta qismini sota olmaydi yoki savdoga chiqara olmaydi.

Bundan kim yutadi?

Hisobraqamlar prezidentning nomi bilan ataladi va Tramp bu sovg‘ani bevosita o‘zi bilan bog‘lamoqda.

U «Truth Social» tarmog‘ida Maskka minnatdorlik bildirib, bu va’da haqida: «TRAMP HISOBRAQAMLARI»ni ochganimizda aynan shunday bo‘lishini ko‘zda tutgan edik», deb ta’kidladi.

Oq uy bu hisobraqamlarni Trampning soliq qonunchiligidagi eng yirik yutug‘i sifatida ko‘rsatib, har bir demokrat ushbu qonunga qarshi ovoz berganini alohida qayd etdi.

Bu va’da, shuningdek, o‘ziga xos ommaviy yarashuv ramzi hamdir. Mask va Tramp o‘rtasida 2025 yilda aynan soliq va xarajatlar to‘g‘risidagi qonun sababli kelishmovchilik kelib chiqqan edi. Keyinroq Tramp bu uzilishni shunchaki «arzimas bahs» deb atadi.

Bolalar aksiyalarni tekinga qo‘lga kiritadi, ammo bu sovg‘a Maskning o‘ziga ham kattagina mablag‘ni tejab qolish imkonini berishi mumkin.

AQSHning «CNBC» telekanali xabariga ko‘ra, qimmatlashgan aksiyalarni xayriya qiluvchi homiylar kapital o‘sishidan olinadigan soliqdan ozod etiladi va odatda soliq chegirmasini talab qilish huquqiga ega bo‘ladi.

«SpaceX» asoschisi sifatida Mask o‘z aksiyalari uchun juda kam pul to‘lagan. Ularning 10,7 milliard dollarlik qismini sotish esa undan taxminan 2,5 milliard dollargacha soliq to‘lashni talab qilgan bo‘lardi.

«Bu, ayniqsa, yuqori daromadli soliq to‘lovchilar orasida keng tarqalgan amaliyotdir. Aks holda ular juda katta miqdorda soliq to‘lashga majbur bo‘lardi», — degan edi may oyida «Tax Foundation» tashkilotining bosh iqtisodchisi Uill Makbrayd telekanalga bergan intervyusida.

Kolorado Boulder universitetining huquqshunoslik professori Enn Lipton «Inc.» jurnaliga bergan intervyusida o‘z ulushini sota olmaydigan millionlab aksiyadorlar ham «SpaceX» muvaffaqiyatidan va kompaniyaning me’yoriy yuklamalarini minimallashtirishdan bevosita manfaatdor bo‘lib qolishini ta’kidladi.

AQSHdagi siyosiy ta’sirlarni o‘rganuvchi Stokgolm universiteti qoshidagi Xalqaro iqtisodiy tadqiqotlar instituti iqtisodchisi Mitchell Daunining fikricha, bu va’daning eng hayratlanarli tomoni o‘ziga xos «taqa effekti»dadir. Ya’ni, bu o‘ng va so‘l qanot siyosatlari go‘yoki aylanib kelib, bir nuqtada kesishishi mumkinligini anglatuvchi g‘oyadir.

Uning so‘zlariga ko‘ra, progressiv kuchlar o‘nlab yillar davomida boylikdagi tengsizlikni kamaytirish maqsadida har bir chaqaloq uchun mo‘ljallangan «Bolalar taraqqiyoti hisobraqamlari» — sarmoyaviy hisobraqamlar konsepsiyasini qo‘llab-quvvatlab kelgan. Bu g‘oya «Democracy Collaborative» kabi guruhlar tomonidan ilgari surilgan bo‘lsa-da, federal darajada yetarlicha qo‘llab-quvvatlanmagan edi. Endilikda Maskning sovg‘asi va Tramp hisobraqamlari tufayli bu g‘oya yanada ommaviylashishi mumkin.