Рецессия хавфи: Форс кўрфази иқтисодиёти Эрондаги урушдан катта зарар кўрмоқда

АҚШ ва Исроилнинг Эронга қарши уруши оқибатлари бутун дунё бўйлаб акс садо бераётган бир пайтда, Кўрфаз иқтисодиёти энг катта талафотларни кўрмоқда. Эрон 28-феврал куни можаро бошланганидан бери Кўрфаз давлатларига тинимсиз ҳужумлар уюштириб, буни АҚШ ҳарбий базаларини нишонга олаётгани билан изоҳламоқда. Бироқ минтақа давлатлари Теҳроннинг бу даъволарини рад этиб, ҳужумларни асоссиз деб атади.

Эрон зарбалари энергия ишлаб чиқаришни издан чиқарди ҳамда туризм ва транспорт соҳаларида йирик узилишларни келтириб чиқарди. Экспертларнинг таъкидлашича, мавжуд вазият Яқин Шарқ иқтисодиётини 1990–1991-йиллардаги Кўрфаз урушидан буён кузатилган энг мудҳиш ва оғир инқироз ёқасига олиб келмоқда.

«Авиация, туризм, денгиз логистикаси ва энергия ресурслари экспортидаги узилишлар, шунингдек, суғурта бадаллари ҳамда юк ташиш харажатларининг кескин кўтарилиши минтақа иқтисодиёти учун ҳар куни юзлаб миллион доллар миқдоридаги улкан молиявий йўқотишларни англатади», — дейди Дубайдаги Зайд университети профессори Холид Алмейзайний.

Унинг таъкидлашича, етказилган  зарарнинг асл кўлами савдо йўллари, портлар ва ҳаво ҳудудидаги чекловлар қанча давом этишига боғлиқ.

Икки ҳафтадан зиёд давом этаётган ҳарбий ҳаракатлар минтақа иқтисодиётига жиддий зарба бўлди. «Rystad Energy» маркази маълумотларига кўра, Ҳўрмуз бўғозидаги чекловлар туфайли Яқин Шарқдаги кунлик нефть қазиб олиш ҳажми 21 миллион баррелдан 14 миллион баррелгача қисқарди.

Агар Теҳрон таҳдидлари туфайли тижорат кемалари бўғоздан ўтишдан бош тортишда давом этса, энг пессимистик сценарийда ишлаб чиқариш ҳажми кунига 6 миллион баррелгача тушиб кетиши прогноз қилинмоқда.

АҚШ президенти Доналд Трамп сув йўллари хавфсизлигини таъминлашда «кўплаб» давлатлар Вашингтонга ҳарбий-денгиз кучлари билан ёрдам беришга тайёрлигини айтган бўлса-да, ҳозиргача бирорта ҳукумат ўз иштирокини расман тасдиқламади. Аксинча, бир неча давлат ушбу мақсадда ҳарбий кемаларини сафарбар этиш эҳтимолини аллақачон очиқчасига рад этди.

Сўнгги ўн йилликларда иқтисодиётни диверсификация қилиш бўйича кўрилган сезиларли чора-тадбирларга қарамай, Форс кўрфази ҳамкорлик кенгаши аъзолари — Қатар, Қувайт, Баҳрайн, Саудия Арабистони, БАА ва Ўмон учун нефт қазиб олиш ҳамон ялпи ички маҳсулотнинг (ЯИМ) қарийб тўртдан бир қисмини ташкил этмоқда.

«Middle East Economic Survey» (MEES) таҳлилчиси Йесар ал-Малекийнинг фикрича, Қатар, Қувайт ва Баҳрайн Ҳўрмуз бўғозини четлаб ўтувчи муқобил экспорт йўналишлари чеклангани сабабли, таъминотдаги узилишлардан энг кўп талафот кўрадиган давлатлар ҳисобланади.

«Саудия Арабистони ва БАА нисбатан яхшироқ ҳолатда, чунки иккала давлат ҳам бўғозни қисман четлаб ўтиш имконини берувчи инфратузилмага сармоя киритган», — дейди Ал-Малекий.

Шунга қарамай, минтақа иқтисодий кўрсаткичларининг пасайиши деярли муқаррар бўлиб қолмоқда. «Goldman Sachs» инвестиция банкининг ҳисоб-китобларига кўра, агар уруш апрел ойи охиригача давом этса, Қатар ва Қувайт ЯИМ ҳажми 14 фоизгача тушиб кетиши мумкин. БАА ва Саудия Арабистонида эса иқтисодий қисқариш мос равишда 5 ва 3 фоизни ташкил этиши прогноз қилинмоқда.

Шу билан бирга, дунёдаги етакчи рейтинг агентликларидан бири — «S&P Global Ratings» Қатарнинг иқтисодий истиқболларини «барқарор» деб баҳолади. Агентликнинг қайд этишича, мамлакатнинг «йирик молиявий захиралари салбий геосиёсий ўзгаришлар, жумладан, суюлтирилган табиий газ (СТГ) ишлаб чиқариш ва экспортидаги вақтинчалик узилишлар таъсирини юмшатиш учун етарлича фискал ва ташқи имконият яратади».

Бироқ, «Capital Economics» таҳлилий марказининг қайд этилишича, агар можаро камида уч ой давом этса ва энергетика инфратузилмасига жиддий зарар етса, минтақа давлатларининг ЯИМ ҳажми 10–15 фоизгача тушиб кетиши мумкин.

Форс кўрфази билан чегарадош бўлса-да, Кенгашга аъзо бўлмаган Ироқ ҳам энергетика инқирозидан қаттиқ жабр кўрмоқда. «Wood Mackenzie» таҳлилий марказининг иқтисодиёт бўлими раҳбари Питер Мартиннинг сўзларига кўра, нефт қазиб олиш ҳажмининг тахминан 70 фоизга қисқариши натижасида Ироқ ҳукумати кунига қарийб 3 миллиард доллар йўқотмоқда.

«Ишлаб чиқаришдаги чекловларнинг давомийлиги иқтисодий таъсирни белгиловчи асосий омил, аммо бу борада аниқлик йўқ. Агар 2026-йилда Ироқда нефт қазиб олиш йиллик ҳисобда 10 фоизга камайса, жорий йилда ЯИМ 3,5 фоизга қисқаришини прогноз қиляпмиз», — дейди Мартин.

Гарчи энергия ресурслари Кўрфаз иқтисодиётининг «қон томири» бўлиб қолса-да, уруш бошқа муҳим тармоқларга, айниқса, Кенгаш давлатлари ЯИМининг 11 фоизини ташкил этувчи ва жадал ривожланаётган туризм ва транспорт соҳаларига ҳам ўз таъсирини ўтказди.

«Cirium» авиация таҳлилий компанияси маълумотларига кўра, ҳаво ҳудудининг ёпилиши ва жорий этилган чекловлар сабабли 28-февралдан 8-мартгача бўлган даврда 37 000 та авиапарвоз бекор қилинган.

БАА ҳукумати «минтақавий хавфсизликдаги кескин вазият»ни инобатга олиб, мамлакат ҳаво кенгликларини қисқа муддатга тўлиқ ёпишга қарор қилди. Ушбу стратегик қарор дунёнинг энг йирик авиация хаби — Дубай халқаро аэропорти яқинидаги ёқилғи омборига дронлар ҳужуми уюштирилганидан бир кун ўтиб эълон қилинди.

Гарчи «Qatar Airways» айрим йўналишлар бўйича махсус рейсларни тиклашга киришган бўлса-да, Кўрфаз минтақасидаги бирор-бир авиаташувчи ҳали можародан олдинги барқарор иш тартибига қайта олгани йўқ.

Бутунжаҳон саёҳат ва туризм кенгаши (WTTC) томонидан ўтган ҳафта эълон қилинган таҳлилларга кўра, давом этаётган ҳарбий можаро минтақа иқтисодиёти учун халқаро сайёҳлардан келиб тушадиган кунлик 600 миллион долларлик улкан даромадни йўқотишга сабаб бўлмоқда

Икки ҳафтадан ортиқ вақт давомида сайёҳлик буюртмалари, халқаро конференциялар ва йирик спорт тадбирларининг бекор қилиниши минтақанинг саёҳат, меҳмонхона ва хизмат кўрсатиш тармоқлари учун улкан иқтисодий талафотни англатади», — дейди Буюк Британиянинг «The Open University» иқтисодиёт бўйича маърузачиси Эмили Ратлеж.

Унинг фикрича, агар АҚШ ва Исроилнинг Эронга қарши уруши бўлмаганида, сўнгги 15 кун ичида ўн минглаб европалик ва осиёлик сайёҳлар Доҳа, Дубай ва Абу-Даби орқали сафар қилган бўлар эди.

MEES таҳлилчиси Ал-Малекийнинг таъкидлашича, агар уруш ҳаракатлари узоқ давом этса, унинг иқтисодий оқибатлари минтақадаги тарихий инқирозлар кўлами билан тенглашиши мумкин. Унинг фикрича, яқин истиқболда савдо ва ишлаб чиқаришдаги узилишлар пандемия давридаги иқтисодий шокни эслатса, жараённинг сурункали тус олиши 1991-йилги Кўрфаз уруши даврида кузатилган иқтисодий талафотлар даражасига яқинлашиши мумкин.

Зайд университети профессори Алмейзайний эса бутун Кўрфаз минтақасини қамраб олувчи рецессия эҳтимолини паст деб баҳоламоқда. У кўплаб минтақа мамлакатларида мавжуд бўлган улкан фискал захираларга ишора қилиб, бу маблағлар қисқа муддатли зарбаларга бардош бериш учун етарли эканини таъкидлади.

Алмейзайнийнинг сўзларига кўра, уруш ҳафталаб давом этса, иқтисодий пасайиш хавфи ортади, бироқ ҳозирча энг эҳтимолий сценарий — кенг кўламли ва чуқур инқироз эмас, балки иқтисодий ўсишнинг сустлашиши ва тикланиш жараёнининг кечикишидир. Бу айниқса БАА ва Саудия Арабистони каби йирик иқтисодиётларга тегишли. Агар кескинлик нисбатан тезроқ пасайса, минтақа иқтисодий фаолликни кўпчилик кутганидан кўра тезроқ нормаллаштириш учун барча имкониятларга эга бўлади.