Санкциялар ортидан келган бойлик: Қирғизистон қандай қилиб минтақадаги энг тез ўсаётган иқтисодиётга айланди?

7 миллион аҳолига эга тоғли ўлка — Қирғизистон узоқ вақт давомида ўз иқтисодиётини асосан меҳнат муҳожирларининг пул ўтказмалари ва олтин экспорти ҳисобига ушлаб турди. Бироқ сўнгги йилларда мамлакатда кутилмаган иқтисодий юксалиш кузатилмоқда. Маълумотларга кўра, 2025 йилнинг биринчи 11 ойида мамлакатнинг ЯИМ ўсиши 10,2 фоизни ташкил этган. Жаҳон банки ва ХВЖнинг йил якунлари бўйича прогнозлари эса 6,8 фоиздан 8,5 фоизгача ўсишни башорат қилмоқда. Бу кўрсаткичлар Қирғизистонни минтақадаги энг тез ривожланаётган иқтисодиётлар қаторига қўйди. Агар ҳозирги ўсиш суръатлари сақланиб қолса, Қирғизистон яқин беш йил ичида аҳоли жон бошига тўғри келадиган ЯИМ ҳажми бўйича Қозоғистон билан ўртадаги тафовутни қисқартириши мумкин.

Ушбу ўсишнинг салмоқли қисми бевосита Россиянинг Украинага босқини ва шундан сўнг жорий этилган Ғарб санкциялари билан боғлиқ. Санкциялар Россиянинг Ғарб бозорларига киришини чеклаб қўйгач, Москва қулай воситачи сифатида тобора кўпроқ Бишкекка юзланмоқда.

Воситачилик ва «кулранг» импорт

Асосан Хитой ёки Европа Иттифоқида ишлаб чиқарилган ускуналар, электроника ва икки хил мақсадда (жумладан, ҳарбий) қўлланиши мумкин бўлган товарлар Қирғизистон орқали қайта экспорт қилинмоқда.

The National Interest нашрининг ёзишича, пул ўтказмалари, инфратузилмани молиялаштириш ва криптовалюта операциялари Россиянинг уруш давридаги иқтисодиётини қўллаб-қувватлашга хизмат қиляпти.

«Россия нафақат Қирғизистон молия тизимидан, балки турли даражада Арманистон, шунингдек, Қозоғистон, Ўзбекистон ва Тожикистон орқали ўтадиган кичикроқ ҳажмдаги йўлаклардан ҳам фойдаланмоқда», - дейилади нашр мақоласида.

Қирғизистонлик иқтисодчилардан бири Reuters агентлигига берган интервьюсида таъкидлашича: «Санкциялар сабабли мамлакат ўз муаммоларини ҳал қилиш учун Қирғизистон молия тизимидан фойдаланаётган Россия компаниялари учун ўзига хос офшор хабга айланди».

Ўзгаришлар Бишкекда яққол кўзга ташланмоқда. Россиялик тадбиркорлар билан гавжум бозорлар қайнаган, шаҳар чеккаларида эса логистика инфратузилмаси жадал кенгаймоқда. Уруш бошланганидан бери логистика энг тез ривожланаётган соҳалардан бирига айланди. Пойтахтда «А» тоифасидаги логистика марказлари қурилмоқда ва уларга талаб ортиб бормоқда. 2025 йил август ойида расмийлар Бишкекда 1,7 гектарлик логистика хаби ташкил этилишини ва унда 31 та янги иш ўрни яратилишини эълон қилди. Юкларнинг асосий қисми шимолга — Россияга йўналтирилган бўлиб, улар Хитой ва Европа Иттифоқидан импорт қилинган товарлардир.

Бироқ бу иқтисодий кўтарилишнинг ўзига яраша хатарлари бор. Москвага боғлиқликнинг ортиши, иккиламчи санкциялар хавфи ва Ғарб чекловларининг узоқ муддатли самарадорлигига бўлган шубҳалар вазиятни мураккаблаштирмоқда.

Рақамлар ва реаллик

2022 йилда Россиянинг Украинага босқини бошланганидан бери Қирғизистон иқтисодиёти қўшнилариникига қараганда анча тез суръатда ўсди. Урушдан олдинги ўсиш йилига ўртача 4–5 фоизни ташкил этган бўлса, 2023 йилда бу кўрсаткич 8,9 фоизга, 2024 йилда эса 9,0 фоизга етди. Бу аҳоли жон бошига даромадни оширган бўлса-да, қашшоқлик чегарасида яшаётганлар улуши ҳамон 25 фоизни ташкил этмоқда.

Ўсиб бораётган инфлация оддий фуқаролар, айниқса, кам даромадли қатлам учун иқтисодий ўсиш самарасини йўққа чиқармоқда. 2025 йил декабрига келиб, озиқ-овқат, коммунал хизматлар, ёқилғи ва бошқа зарурий маҳсулотлар нархининг ошиши ҳисобига инфлация йиллик ҳисобда 9,2 фоизга етди.

Евроосиё барқарорлаштириш ва тараққиёт жамғармаси таҳлилчилари 2026 йилда инфлация 6,4 фоизгача пасайишини кутишмоқда, аммо инфлатсион босим сақланиб қолишидан огоҳлантиришмоқда. Электр энергияси тарифларининг йиллик ошиши, озиқ-овқат ва ёқилғи нархларининг юқорилиги уй хўжаликларига оғир юк бўлиб тушмоқда. Молия институтлари рекорд даражадаги фойда кўраётган ва қурилиш сектори деярли 29 фоизга кенгайган бир пайтда, ўқитувчилар ва тиббиёт ходимларининг маошлари пастлигича қолмоқда, бу эса ўсишнинг нотекис тақсимланаётганини кўрсатади.

Россия билан чуқурлашаётган алоқалар

Россия билан иқтисодий алоқаларнинг кучайишини инкор этиб бўлмайди. 2021 йилда қарийб 2 миллиард долларни ташкил этган ўзаро савдо айланмаси 2023 йилга келиб 3,3 миллиард долларга етди ва 2025 йилда 5 миллиард долларга чиқиши тахмин қилинмоқда. Йилнинг биринчи ярмидаёқ Россиядан тўғридан-тўғри капитал оқими 110 миллион долларни ташкил этиб, банклар, кўчмас мулк ва саноат объектларига йўналтирилди. 2015 йилда ташкил этилган, аммо урушдан кейин фаолияти сезиларли даражада кенгайган Россия-Қирғизистон тараққиёт жамғармаси бу йил 160 миллион доллардан ортиқ имтиёзли кредитлар ажратишни режалаштирмоқда, маблағлар асосан Россия талабини қондирувчи корхоналарга берилади.

Реэкспорт — бу «бум»нинг энг кўзга кўринган ва мунозарали жиҳати ҳисобланади. Санкциялар Россиянинг ускуналар, электроника, транспорт воситалари ва ҳарбий ёки икки хил мақсадли бошқа товарларга киришини чеклаган. Евроосиё иқтисодий иттифоқи (ЕОИИ) аъзоси сифатида Қирғизистон Россия бозорига соддалаштирилган кириш ва чекланган чегара назоратидан фойдаланади. 2022 йилдан кейин Хитой ва Европа Иттифоқидан импорт кескин ошди. Биргина ЕИ импорти 2021 йилдаги 310 миллион доллардан 2024 йилда деярли 3 миллиард долларгача етди ва унинг катта қисми кейинчалик Россияга йўналтирилди.

Ушбу ўзгаришлар кўламини 2022-йилги савдо маълумотлари яққол кўрсатади: Қирғизистоннинг Россияга машина ва механик ускуналар экспорти 41 000 фоиздан кўпроққа — урушдан олдинги 20 000 доллардан 8 миллион долларгача ошди. Гарчи фоиз ҳисобидаги бундай кескин ўсиш кейинчалик пасайган бўлса-да, савдонинг мутлақ ҳажми урушдан олдинги даражадан анча юқори бўлиб қолмоқда.

Пул ўтказмалари ва криптовалюта

Рублнинг ўзгарувчанлигига қарамай, Россиядаги қирғиз меҳнат муҳожирларининг пул ўтказмалари ҳамон ЯИМнинг 17 фоизини ташкил қилмоқда. Марказий осиёлик мигрантларга босим кучайганига, айниқса, «Крокус Сити Холл»даги терактдан сўнг вазият қийинлашганига қарамай, кўпчилик Россияга қайтиб, меҳнат бозори шартларини қабул қилмоқда.

Криптовалюта қўшимча канал сифатида пайдо бўлди. Қирғизистоннинг арзон гидроэнергия ресурслари ва нисбатан ривожланмаган тартибга солиш тизими Россияга алоқадор крипто-биржалар ва майнинг операцияларини ўзига жалб қилди. Бу тузилмалар рубл кўринишидаги маблағларни Ғарб банк тизимлари назоратидан ташқарида стейблкоинларга айлантириш имконини беради. 2025 йил февраль ойида Қирғизистонда жойлашган «Grinex» крипто-биржаси санкциялар остида трансчегаравий операцияларни осонлаштириш учун мўлжалланган, рублга боғланган янги А7А5 стейблкоинини ишга туширди.

Financial Times хабарига кўра, тўрт ой ичида ушбу токен орқали 9,3 миллиард долларлик транзаксиялар амалга оширилган. А7А5 АҚШ, Буюк Британия ва ЕИ санкциялари остидаги Россия мудофаа сектори банки — «Промсвязбанк»даги депозитлар билан таъминланган. Бу фаолият Ғарбнинг аниқ нишонга олинган санкцияларига сабаб бўлди, бироқ соҳа вакилларининг таъкидлашича, секторнинг айрим қисмлари чекловларсиз ишлашда давом этмоқда.

Сиёсий ўзгаришлар ва геосиёсат

Капитал оқими Қирғизистон ҳукумати томонидан ижобий қабул қилинди. Солиқ тушумларининг ортиши, ишсизликнинг камайиши ва ривожланиш ҳақидаги ижобий хабарлар ички ёрдамни кучайтирди. Пандемия ва кескин сиёсий ўзгаришлар билан кечган беқарор йиллардан сўнг, ҳозирги иқтисодий ўсиш ва кўринаётган барқарорлик аҳолининг катта қисмини қувонтирди.

Бироқ бу юксалиш жиддий сиёсий трансформация фонида юз берди. 2020-йилги тартибсизликлар тўлқинида ҳокимиятга келган президент Садир Жапаров парламент тизимини кучли президентлик модели билан алмаштириб, ҳокимиятни мустаҳкамлади.

Мамлакатдаги жорий сиёсий муҳит Москва билан иқтисодий яқинлашувни осонлаштирди. Реэкспорт, криптовалюталар ва капитал оқимини тартибга солувчи либерал қоидалар ички мухолифатга деярли учрамади.

Хитой вазиятни янада мураккаблаштиради. Унинг «Бир макон, бир йўл» ташаббуси Россия лойиҳалари, жумладан, режалаштирилган Хитой-Қирғизистон-Ўзбекистон темир йўли билан кесишади. Хитой компаниялари эса Россияга йўналтирилган таъминот занжирларини тўлдирувчи импорт оқимида етакчилик қилмоқда. Бу динамика Қирғизистонга ўзининг икки йирик қўшниси ўртасида мувозанат сақлаш, ҳар иккисидан фойда олиш ва бирига ҳаддан ташқари қарам бўлиб қолиш хавфини юмшатиш имконини беради.

Хулоса

Шунга қарамай, ушбу моделда яққол заифликлар мавжуд. Россия савдоси ва капиталига кучли боғлиқлик иқтисодиётни кескин ўзгаришлар хавфи остида қолдиради. Украинадаги уруш траэкториясининг ўзгариши ёки Ғарб назоратининг кучайиши реэкспорт оқимини кескин қисқартириши мумкин. Инфлация уй хўжаликлари даромадларини емиришда давом этмоқда, ўсиш самараси эса нотекис тақсимланган.

Ғарб сиёсатчилари учун Қирғизистон тажрибаси санкцияларнинг чекланган имкониятларини кўрсатиб беради. Қирғизистоннинг транзит хаб, молиявий бошпана ва крипто-дарвоза сифатидаги фаолияти санкциялар таъсирини сусайтирмоқда. Бишкекнинг юксалиши тасодиф эмас, балки кўп қутбли «Ипак йўли» даврининг белгисидир — бу даврда иқтисодий имкониятлар кўпинча геосиёсий садоқатдан устун келади.