Markaziy Osiyo Buyuk Britaniya va AQSH investorlarining e’tiborini tortmoqda. Ammo mintaqa haqidagi ma’lumotlar yetarlimi?

Qozog‘iston Markaziy Osiyoning iqtisodiy tayanchi va xorijiy kapitalni eng ko‘p jalb qilayotgan mamlakat bo‘lib qolmoqda. Shu bilan birga, «Montfort Eurasia» kompaniyasining Buyuk Britaniya va AQSH investorlarining qarashlarini o‘rgangan «Investor Perception Report 2026» hisobotiga ko‘ra, Markaziy Osiyo va Kavkaz an’anaviy xorijiy to‘g‘ridan-to‘g‘ri investitsiyalar yo‘nalishidan chiqib, kengroq kapital bozori uchun ham qiziq hududga aylanmoqda.

Biroq hisobot investorlarning qiziqishi va mintaqa haqidagi bilimlari o‘rtasida tobora kattalashib borayotgan farqni ko‘rsatmoqda. Hisobotda qayd etilishicha, «investorlarning mintaqa haqidagi o‘z bilimlariga bergan bahosi o‘sishdan to‘xtagan». Britanlik respondentlar o‘z bilimlarini o‘rtacha 10 balldan 6,63 ball, AQSH respondentlari esa 6,79 ball deb baholagan. Shu bilan birga, mintaqaga kuchli yoki o‘rtacha darajada qiziqish bildirgan investorlar ulushi ham yuqori — Buyuk Britaniyada 67,1 foiz, AQSHda esa 65,5 foiz.

Bu 2026-yilgi so‘rovnomaning asosiy xulosasini ko‘rsatadi: Markaziy Osiyo xalqaro investorlar e’tiborining jiddiy bosqichiga kirdi, biroq endi investorlarning qiziqishini aniq bilim va real investitsiyalarga aylantirish kerak.

Qiziqishdan chuqur o‘rganishga

«Montfort Eurasia» hisoboti 273 nafar respondent — Buyuk Britaniyadan 137 va AQSHdan 136 investor — ishtirokidagi so‘rov natijalariga asoslangan. Tadqiqotda miqdoriy savollar bilan bir qatorda ochiq savollardan ham foydalanilgan. Olingan natijalar 2024 va 2025-yillardagi so‘rovlar bilan taqqoslanib, investorlarning ustuvor yo‘nalishlari, xavflarga munosabati va strategik qarashlaridagi o‘zgarishlar aniqlangan.

Yillar kesimidagi taqqoslash muhim holatni ko‘rsatadi. Investorlarning mintaqa haqidagi bilimi 2024-yilda qayd etilgan taxminan 4,9 ball darajasidan sezilarli oshgan. Biroq 2025-yilda kuzatilgan keskin o‘sish davom etmagan. Buning o‘rniga Markaziy Osiyo haqidagi xabardorlik nisbatan yuqori yangi darajada barqarorlashgan.

Xuddi shunday holat investorlarning umumiy qiziqishida ham kuzatilmoqda. Hisobotga ko‘ra, hozirgi bosqichni oddiygina mintaqani «kashf qilish» emas, balki «chuqur o‘rganish va qaror qabul qilish» bosqichi deb atash mumkin. Ya’ni, mintaqa bilan allaqachon tanish bo‘lgan investorlar Markaziy Osiyoga jiddiyroq qaray boshlagan va endi siyosiy xavflar, bozorga kirish imkoniyati, tartibga solish tizimi, investitsiyalar xavfsizligi hamda mavjud axborotning sifati kabi murakkabroq savollarga javob izlamoqda.

Bu investorlar auditoriyasida muhim o‘zgarish yuz berganini anglatadi. Ikki yil avval xalqaro muhokamalarning katta qismi Markaziy Osiyoga global investorlarning umuman e’tibor beradimi-yo‘qmi, degan savol atrofida edi. Bugun esa asosiy savol boshqacha: hukumatlar va biznes investorlarning qiziqishdan kompaniya yoki loyihani chuqur tekshirishga, undan keyin esa real bitimlarga o‘tishi uchun yetarli va ishonchli ma’lumot bera olyaptimi?

Hisobotning o‘zi ham aynan shu o‘zgarishni ko‘rsatadi. Mintaqa haqidagi ma’lumot olishda xalqaro OAVni moliyaviy tahlil ortda qoldirgan. Moliyaviy tahlil Buyuk Britaniya respondentlarining 68,6 foizi, AQSH respondentlarining esa 56,6 foizi tomonidan asosiy axborot manbasi sifatida ko‘rsatilgan. Bu bozor endi faqat yangiliklar va sarlavhalarga emas, tobora ko‘proq raqamlar va moliyaviy ko‘rsatkichlarga tayanayotganini anglatadi.

Qozog‘iston hamon mintaqaning asosiy tayanchi

Qozog‘iston bo‘yicha hisobot mamlakatning avvaldan ma’lum bo‘lgan mavqeini tasdiqlaydi, biroq unga yangi jihat ham qo‘shadi. Qozog‘iston Markaziy Osiyodagi eng yirik iqtisodiyot va xorijiy kapitalni eng ko‘p jalb qilayotgan mamlakat bo‘lib qolmoqda. Hisobotga ko‘ra, 2005–2025-yillar oralig‘ida Qozog‘iston qariyb 440 milliard dollar to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investitsiya jalb qilgan. Hozir ham Markaziy Osiyoga kirib kelayotgan jami xorijiy investitsiyalarning qariyb 70 foizi Qozog‘istonga to‘g‘ri keladi.

2025-yilda mamlakatning real YAIM o‘sishi 6,5 foizni tashkil etgan. 2024-yilda bu ko‘rsatkich 4,8 foiz bo‘lgan. O‘sishga sanoat, transport, qurilish va savdo katta hissa qo‘shgan. Qurilish sohasi 15,9 foizga, transport esa 20,4 foizga o‘sgan. Hisobot Qozog‘istondagi yirik infratuzilma loyihalariga ham e’tibor qaratadi. Milliy infratuzilma rejasi doirasida 2029-yilgacha umumiy qiymati qariyb 81 milliard dollar bo‘lgan 200 dan ortiq loyihani amalga oshirish ko‘zda tutilgan.

Hukumat shu davrda iqtisodiyot hajmini 450 milliard dollarga yetkazish va qo‘shimcha 150 milliard dollar xorijiy investitsiya jalb qilishni maqsad qilgan. Bu raqamlar Qozog‘istonning mintaqadagi boshqa davlatlardan nega farq qilishini tushuntiradi.

Britaniyalik investorlarning 10,9 foizi Qozog‘istonni Markaziy Osiyodagi biznes yuritish uchun eng qulay bozor sifatida ko‘rsatgan. AQSH investorlarida esa bu ko‘rsatkich 2,9 foizni tashkil qilgan. Buyuk Britaniya investorlari uchun bozorga kirish qulayligi va mavjud savdo aloqalari — har biri 60 foiz — asosiy afzallik sifatida qayd etilgan. Undan keyin barqaror muhit 46,7 foiz va korporativ boshqaruv 33,3 foiz bilan kelgan.

Buyuk Britaniya va AQSH investorlarining qarashlari o‘rtasidagi farq muhim. Qozog‘istonning mavqei britanlik investorlar orasida kuchliroq bo‘lsa, amerikalik investorlar orasida u o‘tgan yilga nisbatan pasaygan. Hisobotga ko‘ra, Qozog‘istonning AQSH investorlaridagi ko‘rsatkichi 8,5 foizdan 2,9 foizgacha tushgan. Bu mamlakatning iqtisodiy salohiyatiga qaramay, kengroq geosiyosiy vaziyat investorlar qarashiga ta’sir qilayotgan bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatadi.

Bu yerda gap iqtisodiy muammo haqida emas, balki mamlakatni qanday qabul qilish masalasi haqida ketmoqda. Ammo bugungi investorlar iqtisodiy ko‘rsatkichlarni boshqa omillardan alohida baholamaydi. Qozog‘iston Rossiya-Ukraina urushi, energetika infratuzilmasidagi keskinliklar, global ta’minot zanjirlaridagi o‘zgarishlar va muhim foydali qazilmalar uchun kuchayib borayotgan raqobat ta’siridagi mintaqaning bir qismi hisoblanadi.

Shu sababli investitsiyalar xavfsizligi va siyosiy barqarorlik investorlar kun tartibida eng yuqori o‘rinda qolmoqda. Investitsiyalar xavfsizligini britaniyalik respondentlarning 72,3 foizi, AQSH respondentlarining 64,7 foizi muhim masala sifatida ko‘rsatgan. Siyosiy barqarorlik esa mos ravishda 56,2 foiz va 52,9 foiz investorni qiziqtirgan. Qozog‘iston uchun bundan kelib chiqadigan xulosa oddiy: endi faqat iqtisodiyot hajmining kattaligi yetarli emas.

Kapital bozorlari tobora muhim bo‘lib boryapti

Hisobotdagi eng muhim o‘zgarishlardan biri — kapital bozorlarining ahamiyati oshib borayotgani. Qozog‘iston uzoq vaqt davomida, ayniqsa neft, konchilik va infratuzilma sohalarida, asosan to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investitsiyalarga tayanib kelgan. Biroq mintaqada kapital bozorlari tizimining rivojlanishi G‘arb investorlarining Markaziy Osiyoga qarashini ham o‘zgartirmoqda.

«Sidley Austin LLP» kompaniyasining kapital bozorlari yo‘nalishidagi hamkori Vladimir Mixaylovskiyning ta’kidlashicha, 2026-yilda Qozog‘iston obligatsiyalar bozorida, jumladan, ilk bor amalga oshirilgan bitimlar hisobiga faollik oshgan. Uning fikricha, investorlar bazasini diversifikatsiya qilish kelgusida ham bozorning asosiy xususiyatlaridan biri bo‘lib qoladi.

Mixaylovskiyning aytishicha, «Dim sum» yoki offshor RMB obligatsiyalarining ommalashuvi davom etishi mumkin. Chunki Qozog‘iston emitentlari investorlar bazasini kengaytirish va qulay foiz stavkalari sharoitidan foydalanishga intilmoqda.

Bu juda muhim. Chunki kapital bozorlariga chiqish moliyaviy tizimning yetuklashayotganidan dalolat beradi. Mamlakat nafaqat zavodlar, konlar yoki infratuzilma loyihalariga, balki obligatsiyalar, aksiyalar va boshqa moliyaviy vositalarga ham investorlarni jalb qila olsa, bu uning xalqaro moliya tizimiga tobora chuqurroq integratsiyalashayotganini anglatadi.

Mintaqadagi vaziyat ham tez o‘zgarib bormoqda. 2026-yilning may oyida O‘zbekiston Milliy investitsiya jamg‘armasi mamlakat tarixidagi birinchi xalqaro aksiyalar joylashtiruvini amalga oshirdi. Taklifga talab uning hajmidan to‘rt martadan ko‘proq yuqori bo‘lgan. Mintaqa davlatlarining suveren kredit reytinglari yaxshilandi. Muhim foydali qazilmalar esa AQSH va Yevropa Ittifoqining strategik kun tartibida yanada yuqori o‘rin egallay boshladi.

Markaziy Osiyo uchun bu muhim o‘zgarish. Gap endi faqat tabiiy resurslar bilan bog‘liq loyihalarga to‘g‘ridan-to‘g‘ri investitsiya jalb qilish haqida emas. Endi mintaqa iqtisodiy o‘sishi atrofida investitsiya qilish mumkin bo‘lgan moliyaviy vositalar va institutlarni yaratish masalasi ham tobora muhimlashmoqda.

Muhim foydali qazilmalar mintaqa haqidagi qarashlarni o‘zgartirmoqda

Markaziy Osiyoga xalqaro qiziqishning qayta kuchayishi dunyodagi muhim foydali qazilmalar va ta’minot zanjirlarini diversifikatsiya qilish uchun kechayotgan raqobat bilan chambarchas bog‘liq. Qozog‘iston uran va boshqa foydali qazilmalar bo‘yicha katta imkoniyatlarga ega bo‘lgani uchun ayniqsa qulay mavqeda.

Hisobotga ko‘ra, Qozog‘iston 2025-yilda dunyodagi eng yirik uran yetkazib beruvchi mamlakat bo‘lgan va jahon uran ishlab chiqarishining 40 foizini ta’minlagan. 2025-yilda mamlakatda konlarni qidirish ishlariga yo‘naltirilgan mablag‘ 127 million dollarga yetib, so‘nggi o‘n yillikdagi eng yuqori ko‘rsatkichni qayd etgan. Ushbu mablag‘ning qariyb yarmi mis loyihalariga yo‘naltirilgan.

O‘zbekiston esa yana bir muhim konchilik markaziga aylanmoqda. Mamlakatda volfram, litiy va germaniy konlari, shuningdek, 14 ta noyob yer elementi joylashgan hududlar aniqlangani qayd etilgan. Bu masalada iqtisodiyot va geosiyosat tobora bir-biri bilan chambarchas bog‘lanmoqda.

Hisobotda 2025-yilning noyabr oyida bo‘lib o‘tgan C5+1 Oq uy sammiti natijasida qiymati 130 milliard dollardan ortiq tijoriy kelishuvlarga erishilgani qayd etilgan. Shuningdek, Yevropa Ittifoqi «Global Gateway» dasturi orqali Markaziy Osiyoga 12 milliard yevrogacha mablag‘ yo‘naltirish majburiyatini olgan.

Hisobot bu ikki holatni G‘arb hukumatlari Markaziy Osiyoga endi faqat an’anaviy rivojlanish yoki savdo siyosati nuqtai nazaridan qaramayotganining belgisi sifatida baholaydi. Mintaqa energetika xavfsizligi, ta’minot zanjirlarining barqarorligi va muhim xomashyolardan foydalanish masalalarida tobora strategik ahamiyat kasb etmoqda.

Qozog‘iston uchun bu katta imkoniyat, biroq investorlarning talablari ham oshmoqda. Tabiiy resurslarning mavjudligi kapitalni jalb qilishi mumkin. Ammo investorlar endi bu resurslar qanday boshqarilayotgani, qay darajada qayta ishlanayotgani va uzoq muddatli ishlab chiqarish zanjirlariga qanday qo‘shilayotganini ham bilishni istamoqda.

O‘zbekistonni e’tiborsiz qoldirish tobora qiyinlashmoqda

Qozog‘iston mintaqaning iqtisodiy tayanchi bo‘lib qolayotgan bir paytda, O‘zbekiston ham investorlar uchun tobora muhim davlatga aylanmoqda. Milliy investitsiya jamg‘armasining birinchi xalqaro aksiyalar joylashtiruvi hisobotda keltirilgan eng muhim bitimlardan biri bo‘ldi. Taklifning to‘rt martadan ko‘proq ortiqcha talab bilan qabul qilinishi xalqaro investorlarning qiziqishi faqat Qozog‘iston bilan cheklanmasligini ko‘rsatdi.

Hisobotda, shuningdek, Toshkent xalqaro moliya markazini ishga tushirish rejalari, O‘zbekistonning o‘sib borayotgan konchilik salohiyati va mamlakat moliyaviy infratuzilmasini rivojlantirish borasidagi sa’y-harakatlariga e’tibor qaratilgan. Bundan ham muhimi, O‘zbekiston investorlar uchun o‘ziga xos imkoniyatni taklif qilmoqda: katta aholi, tez o‘zgarayotgan iqtisodiyot va mintaqaning iste’mol hamda sanoat bazasini kengaytirish imkoniyati.

«East-West Group» ijrochi raisi, shuningdek, «Europe-Uzbekistan Association for Economic Cooperation» tashkiloti asoschisi va boshqaruv kengashi a’zosi Oybek Shayxovning ta’kidlashicha, xalqaro investorlar hali ham O‘zbekiston haqida yetarli ma’lumotga ega emas.

«Shaffof, izchil va ishonchli kommunikatsiya shunchaki obro‘-e’tibor masalasi emas. U investorlar ishonchining asosiy ustunlaridan biridir», — deydi u.

Bu fikr, ayniqsa, an’anaviy ravishda davlat ishtirokidagi yoki tabiiy resurslarga asoslangan loyihalardan tashqarida investor jalb qilishga urinayotgan butun mintaqa davlatlariga tegishli.

Geosiyosiy muhit: ham imkoniyat, ham xavf

Markaziy Osiyo uchun tashqi muhit bir vaqtning o‘zida ham qulaylashmoqda, ham murakkablashmoqda. «Atlantic Council» qoshidagi «Eurasia Center» direktor o‘rinbosari Endryu D’Anerining ta’kidlashicha, Markaziy Osiyoning 2026–2027-yillardagi iqtisodiy o‘sish istiqbollari Eron urushi va yuqori energiya narxlarining bevosita ta’siriga ko‘proq duch kelayotgan hududlarga nisbatan yaxshiroq ko‘rinmoqda. Biroq u Rossiya bilan bog‘liq beqarorlik va suv resurslari bilan bog‘liq muammolar mintaqaning barqarorligi uchun jiddiy sinov bo‘lishini ham ta’kidlaydi. Aynan shu omillar mintaqaning investitsiya tarixidagi keyingi bosqichini belgilashi mumkin.

Markaziy Osiyo xalqaro tizim tobora noaniq bo‘lib borayotgan bir paytda strategik ahamiyat kasb etmoqda.
Ta’minot zanjirlari qayta shakllantirilmoqda, muhim foydali qazilmalar uchun raqobat kuchaymoqda, davlatlar muqobil transport va energetika yo‘llarini izlamoqda. Ammo ayni geosiyosiy vaziyat investorlar uchun qo‘shimcha xavf ham yaratmoqda.

«Montfort» so‘rovi investorlar mavjud noaniqliklarga qaramay, mintaqa bilan ishlashga tayyor ekanini ko‘rsatmoqda. Endi asosiy savol — bu qiziqish uzoq muddatli investitsiyalarga aylana oladimi?

Bu jihatdan Qozog‘iston iqtisodiyotining rivojlanishidagi keyingi bosqich alohida ahamiyatga ega. Yuqori iqtisodiy o‘sishni saqlab qolish — bir maqsad. Bu o‘sishni chuqurroq kapital bozorlari, moliyaviy diversifikatsiya va xalqaro investorlarning yanada faol ishtirokiga aylantirish esa — boshqa maqsad. Hisobotga ko‘ra, buning uchun imkoniyat mavjud.

G‘arb investorlarining Markaziy Osiyoga qiziqishi ikki yil avvalgiga nisbatan sezilarli darajada yuqori. Biroq 2024–2025-yillarda kuzatilgan keskin o‘sish hozir barqarorlashgan. Endi asosiy vazifa shundan iboratki, investorlarning mintaqa haqidagi bilimlari oshib, ularning talablari murakkablashayotgan bir paytda Markaziy Osiyo tobora yirik va strategik kapital uchun kurashmoqda.