Qiymati 5 mlrd dollarlik «Gaz halqasi» Markaziy Osiyoning energetik xavfsizligini qanday mustahkamlaydi?

Qiymati 5 mlrd dollarga baholanayotgan «Gaz halqasi» Qozog‘iston, Qirg‘iziston, Tojikiston, Turkmaniston va O‘zbekistonni 3 ming kilometrdan ortiq yangi va modernizatsiya qilingan gaz quvurlari orqali bog‘lashni nazarda tutadi.

Loyiha Toshkentda bo‘lib o‘tgan ikkinchi Markaziy Osiyo neft va gaz forumida muhokama qilindi.

Qozog‘istonlik energetika mutaxassisi Asqar Ismoilov ushbu g‘oyani 2025-yilda forumning birinchi yig‘ilishida ilgari surgan edi.

Uning hisob-kitoblariga ko‘ra, loyihaning asosiy infratuzilmasini yaratish uchun 5 mlrd dollar (4,46 mlrd yevro) kerak bo‘ladi. Shundan 2 mlrd dollar yangi gaz quvurlarini qurishga, yana 3 mlrd dollar esa mavjud quvurlarni modernizatsiya qilish va raqamlashtirishga sarflanishi mumkin.

Mutaxassisning aytishicha, yangi tizim orqali yiliga qariyb 20 mlrd kub metr gaz tashish mumkin bo‘ladi.

Beshta mamlakat yagona gaz tizimidan qanday foyda ko‘radi?

«Gaz halqasi» loyihasi Markaziy Osiyo mamlakatlarida gaz zaxiralari, quvurlar infratuzilmasi va iste’mol hajmi bir-biridan farq qilishi hisobga olingan holda taklif etilmoqda. Masalan, katta gaz zaxiralariga ega Turkmaniston yangi xaridorlarga ega bo‘lishi mumkin. Boshqa mamlakatlar esa gaz yetkazib berishning qo‘shimcha manbalariga ega bo‘ladi.

Hozirda Asqar Ismoilov Jenevada joylashgan, gaz sanoati rahbarlari va mutaxassislarini birlashtiruvchi «Global Gas Centre» xalqaro notijorat tashkilotiga maslahat beradi. Ushbu tashkilot «Gaz halqasi» loyihasini ilgari surishda faol ishtirok etmoqda.

«Gaz halqasi loyihasi juda qiziqarli. Chunki u ushbu mamlakatlarning barchasida gaz ta’minoti xavfsizligini oshiradi», — dedi tashkilotning ijrochi direktori Valeri Dyukro.

O‘zbekiston gazni ham ishlab chiqaradi, ham ko‘p iste’mol qiladi. Ayniqsa, qishda mamlakatda gazga bo‘lgan talab ortadi. Qozog‘iston ham gaz ishlab chiqaradi, biroq uning asosiy gaz zaxiralari mamlakatning aholi zich yashaydigan hududlaridan uzoqda — g‘arbiy qismida joylashgan.

Qirg‘iziston gazni asosan import qiladi. Tojikiston esa elektr energiyasining katta qismini gidroelektrstansiyalari orqali ishlab chiqarsa-da, gazni ham xorijdan sotib oladi. Tojikiston Energetika vazirligi ma’lumotlariga ko‘ra, mamlakat 2026-yilning birinchi yarmida O‘zbekistondan 126,4 mln kub metr gaz import qilgan.

Ayni paytda ham Markaziy Osiyo mamlakatlari o‘zaro gaz savdosini amalga oshiradi. Yangi loyiha mavjud aloqalarni kengaytirish, quvurlarning ayrim qismlarini yangidan qurish va eskilarini ta’mirlash orqali gazni mamlakatlar o‘rtasida yanada qulay taqsimlash imkonini berishi mumkin.

«Qishda O‘zbekiston yoki Qirg‘iziston, Tojikiston kabi Markaziy Osiyoning boshqa mamlakatlarida gazga talab oshsa, gazni teskari yo‘nalishda ham yetkazib berishimiz mumkin», — dedi Qozog‘istonning neft va gaz sohasidagi «PetroCouncil Kazakhstan» uyushmasi raisi Asilbek Jakiyev.

U gazni quvurlar orqali odatdagi yo‘nalishga teskari tomonga ham uzatish imkoniyatini nazarda tutgan. Biroq bunday tartib hali rasman kelishib olinmagan.

G‘oyadan amaliy loyihagacha

Asqar Ismoilovning aytishicha, O‘zbekistonning «O‘zbekneftgaz» kompaniyasi dastlabki muzokaralardan so‘ng loyihaga qiziqish bildirgan.

Shuningdek, uning ma’lum qilishicha, «Global Gas Centre» may oyida Qoraqalpog‘iston bilan hamkorlik memorandumini imzolagan.

Loyiha tashabbuskorlari Xitoy va Yaqin Sharqdagi ehtimoliy investorlar bilan ham muzokaralar olib borganini bildirgan.

Biroq loyihani amalga oshirish uchun faqat mablag‘ topishning o‘zi yetarli emas. Mamlakatlar qancha gaz yetkazib berilishi, gazni o‘z hududidan o‘tkazish shartlari va quvurlardan foydalanish tartibi bo‘yicha ham kelishib olishi kerak. Shuningdek, gazni ikki yo‘nalishda tashish mumkin bo‘lgan quvurlar ham aniq belgilanishi lozim.

Hozirgacha loyihani moliyalashtirishning yakuniy rejasi, beshta mamlakat hukumatining umumiy kelishuvi yoki qurilishni boshlash muddati ochiq e’lon qilinmagan. Gaz quvurlarining qiymati va ular orqali tashiladigan gaz hajmi ham hozircha loyiha tashabbuskorlarining hisob-kitoblariga asoslangan.

O‘zbekiston gaz qazib olishni ko‘paytirishga ham harakat qilmoqda

O‘zbekiston mintaqaviy gaz aloqalarini rivojlantirish bilan birga, mamlakat ichida gaz ishlab chiqarishni ham oshirishga intilmoqda.

Milliy statistika ma’lumotlariga ko‘ra, 2026-yilning yanvar–avgust oylarida yirik sanoat korxonalari tomonidan 24,2 mlrd kub metr tabiiy gaz ishlab chiqarilgan. Bu o‘tgan yilning shu davriga nisbatan 16,3 foiz kam.

Oktyabr oyida o‘tkazilgan yig‘ilishda O‘zbekiston rasmiylari joriy yilda beshta yangi gaz-kondensat koni aniqlanganini ma’lum qilgan. Shuningdek, yanvar–sentabr oylarida 80 ta quduq qazilgani va yilning oxirgi choragida yana 40 ta quduq qazish rejalashtirilayotgani aytilgan.

«Tabiiy gaz O‘zbekiston energetika tizimining asosiy tayanchlaridan biri bo‘lib qolmoqda», — dedi Toshkentdagi forum hamtashkilotchisi va «O‘zbekneftgaz»ning to‘liq egaligidagi «UNG Overseas» kompaniyasi vakili Denis Borodenok.

Hukumat, shuningdek, Ustyurt mintaqasida chuqurroq qatlamlarni o‘rganish va mavjud konlardan gaz qazib olishni yaxshilash choralarini ko‘rmoqda.

Mamlakat ichida yangi quduqlarni qazish va qo‘shni davlatlar bilan gaz quvurlarini bog‘lash energetik xavfsizlikning turli jihatlariga xizmat qiladi. Birinchisi gaz ishlab chiqarishni oshirishga qaratilgan bo‘lsa, ikkinchisi mavjud gazni kerakli hududlarga yetkazib berishni osonlashtiradi.

Ozarboyjon va Yevropa bilan energetik hamkorlik

Toshkentdagi forumda Markaziy Osiyo, Ozarboyjon va Yevropa bozorlari o‘rtasidagi energetik aloqalarni mustahkamlash masalasi ham muhokama qilindi.

«PetroCouncil Kazakhstan» uyushmasi raisi Asilbek Jakiyevning fikricha, Ozarboyjon va Yevropa Ittifoqi bilan yaqinroq hamkorlik Markaziy Osiyo mamlakatlariga neft va gaz eksportini kengaytirish imkonini berishi mumkin.

Bu borada ayrim hamkorlik loyihalari allaqachon boshlangan. Ozarboyjonning SOCAR kompaniyasi, Buyuk Britaniyaning BP kompaniyasi va «O‘zbekneftgaz» Ustyurt mintaqasida neft va gaz qidirish loyihasida hamkorlik qilmoqda.

Ozarboyjon Janubiy gaz yo‘lagi orqali Yevropa Ittifoqi mamlakatlariga ham tabiiy gaz yetkazib beradi. Yevropa komissiyasi ma’lumotlariga ko‘ra, 2025-yilda ushbu yo‘nalish orqali 12,5 mlrd kub metr gaz yetkazilgan.

2026-yil mart oyida Yevropa Ittifoqi va Ozarboyjon energetika sohasidagi keng qamrovli hamkorlikni davom ettirishga tayyorligini yana bir bor tasdiqlagan.