Yong‘inlar, hibsga olishlar va politsiya bilan to‘qnashuvlar: Fransiyada namoyishchilar nimadan norozi?

17-oktabr kuni Fransiyaning turli hududlarida ommaviy norozilik namoyishlari yana avj oldi. Ayrim joylarda namoyishlar so‘nggi yillardagi eng katta tartibsizliklardan biriga aylandi. Ko‘chalarda yong‘inlar yuz berdi, do‘konlar talandi va namoyishchilar politsiya bilan to‘qnashdi.

Namoyishlar nima sababdan boshlandi?

Fransiyada norozilik namoyishlarining yangi to‘lqini qariyb bir oy oldin — 21-sentabrda boshlandi. Dastlab Parij chekkasidagi maktablarning yuqori sinf o‘quvchilari ko‘chalarga chiqdi. Ular o‘qituvchilar yetishmasligi va maktablardagi sharoit yomonligidan norozi edi.

29-sentabr kuni ularga davlat xizmatchilari ham qo‘shildi. Oktyabr oyida esa kasaba uyushmalari, talabalar va «Sariq nimchalilar» harakati tarafdorlari ham namoyishlarda qatnasha boshladi.

Noroziliklarga oziq-ovqat va boshqa kundalik mahsulotlar narxining oshishi, yoqilg‘ining qimmatlashishi hamda davlat xarajatlarining qisqartirilishi ham sabab bo‘ldi.

6-oktabr kuni iqlim o‘zgarishiga qarshi kurashuvchi va ijtimoiy adolat tarafdori Greta Tunberg ham Parij yaqinidagi Sen-Deni shahrida namoyish o‘tkazayotgan o‘quvchilarni qo‘llab-quvvatladi.

Namoyishlar qayerlarda bo‘lib o‘tdi?

Dastlab norozilik namoyishlari Parij chekkalarida boshlandi. O‘quvchilar va talabalar ta’lim tizimidagi muammolarga e’tibor qaratishni talab qildi.

Ular maktablarda o‘qituvchilar yetishmasligi, sinflarda o‘quvchilar haddan tashqari ko‘pligi, maktab binolarining eskirgani va sharoitning yomonligi, dars jadvali, universitetlarga qabul qilish qoidalari, ta’lim uchun ajratiladigan davlat mablag‘larining qisqartirilishi singari muammolardan norozi edi.

Oktyabr oyi o‘rtalariga kelib, namoyishlar butun mamlakat bo‘ylab tarqaldi. Ishtirokchilar talablarini kengaytirib, narxlar oshishiga va davlat xarajatlarining qisqartirilishiga qarshi ham chiqdi.

Benzin narxining yuqoriligi ham odamlarni norozilik namoyishlariga chorlagan omillardan biri bo‘ldi.

Namoyishlar qanday qilib kuchaydi?

Dastlabki noroziliklar — 2026-yil sentabr o‘rtalari

Namoyishlar Parijning shimoliy chekkalaridagi maktab o‘quvchilari va litsey o‘quvchilarining chiqishlari bilan boshlandi. Ular ish tashlagan o‘qituvchilarni qo‘llab-quvvatladi.

O‘quvchilar o‘qituvchilar yetishmasligi, sinflarning gavjumligi, maktab binolarining eskirgani va ertalab soat 08:00 dan kechki 18:00 gacha davom etadigan og‘ir jadvaldan shikoyat qildi.

Shuningdek, 2027-yilgi davlat budjeti loyihasida ta’lim xarajatlarini qisqartirish rejalari ham norozilikka sabab bo‘ldi.

O‘quvchilar manfaatlarini himoya qiluvchi tashkilotlar o‘rta va oliy ta’limga 10 milliard yevro, ya’ni taxminan 11,2 milliard dollar ajratishni talab qildi.

Namoyishlar boshqa shaharlarga tarqaldi — sentabr oxiri va oktabr boshi

Noroziliklar tezda Fransiyaning boshqa hududlariga ham yoyildi. Marsel, Strasburg, Lion, Tur va Renn kabi shaharlardagi o‘quvchilar ham namoyishlarga qo‘shildi.

Mamlakat bo‘ylab 1000 dan ortiq maktabda norozilik harakatlari kuzatildi. Oktyabr boshiga kelib, yuzlab ta’lim muassasalari yopildi.

Ayrim joylarda namoyishlar politsiya bilan to‘qnashuvlarga, avtomobillar va binolarga o‘t qo‘yishga, hatto maktab direktorlariga hujum qilish holatlariga aylandi.

Vaziyat, ayniqsa, bir necha o‘smir og‘ir jarohat olganidan keyin keskinlashdi. Ma’lumotlarga ko‘ra, 14 yoshli o‘smir shovqinli granata portlashi oqibatida qo‘l panjasidan, 15 yoshli o‘quvchi esa ko‘zidan ayrilgan. Bu hodisalar politsiyaning namoyishchilarga nisbatan kuch ishlatishi yuzasidan tekshiruvlar boshlanishiga sabab bo‘ldi.

Namoyishlar umumxalq noroziligiga aylandi — 2026-yil oktabr

Vaqt o‘tishi bilan maktab o‘quvchilarining talablariga boshqa ijtimoiy va iqtisodiy masalalar ham qo‘shildi. Talabalar va o‘quvchilar safiga kasaba uyushmalari, iqlim faollari, fermerlar va «Sariq nimchalilar» harakati tarafdorlari qo‘shildi.

Endilikda namoyishchilar nafaqat ta’lim tizimini, balki hayot narxining oshishi, inflatsiya, yoqilg‘i qimmatligi va davlat budjetiga oid muammolarni ham tanqid qila boshladi.

Ma’lumotda Fransiyaning davlat qarzi 3,6 trillion yevrodan oshgani, bu mamlakat yalpi ichki mahsulotining 119 foiziga teng ekani qayd etilgan.

17-oktabr kuni nima sodir bo‘ldi?

Fransiyada ommaviy namoyishlar bo‘lishi oldindan kutilgan edi. Bir necha hafta davom etgan talabalar noroziligidan keyin mamlakat bo‘ylab qariyb 500 ta namoyish o‘tkazish rejalashtirilgan.

Rasmiylar Parij atrofida 100 minggacha, poytaxtning o‘zida esa yana o‘n minglab odam to‘planishi mumkinligini taxmin qilgan.

Parij politsiyasi prezident saroyi yaqinidagi Konkord maydoni tomon yurishlarni taqiqladi. Biroq so‘nggi haftalarda politsiyaning talabalarga kuch ishlatayotgani aks etgan videolar tarqalgani sababli odamlar orasidagi norozilik yanada kuchaygan edi. Videolarda politsiya xodimlarining yoshlarni kaltaklagani, ko‘zdan yosh oqizuvchi gaz va suv purkaydigan mashinalardan foydalangani ko‘ringan.

Parijdan tashqarida ham vaziyat keskinlashdi. Renn, Lion va Marsel shaharlarida ertalabdan namoyishlar boshlandi. Politsiya olomonni tarqatish uchun ko‘zdan yosh oqizuvchi gaz ishlatdi.

Parijda to‘qnashuvlar boshlandi

Poytaxtdagi Respublika maydoniga yuzlab odam yig‘ildi. Politsiya o‘sha paytda tinch turgan olomonga qarshi ko‘zdan yosh oqizuvchi gaz ishlatdi. BFMTV telekanali xabariga ko‘ra, Lion politsiyasi Jan Mulen universiteti oldida to‘plangan qariyb 300 kishini tarqatish uchun ham gaz qo‘llagan.

Vaziyat tezda keskinlashdi. Namoyishchilarning kichik bir guruhi politsiya saflari tomon mushakbozlik vositalarini ota boshladi.

Politsiya namoyishchilar harakatini belgilangan yo‘nalishga burish maqsadida maydonning bir necha qismini to‘sib qo‘ydi. Rejalashtirilgan yurish boshlanishiga bir soatdan kam vaqt qolgan edi.

Yurish boshlanishidan yarim soatdan ko‘proq vaqt oldin maxsus politsiya bo‘linmalari bir necha bor maydonga bostirib kirdi. Atrofni ko‘zdan yosh oqizuvchi gaz qopladi.

Olomon orasida turli yoshdagi odamlar bor edi. Ularning ayrimlari Fransiya prezidenti Emmanuel Makronning iste’fosini talab qiluvchi plakatlarni ko‘tarib yurdi.

Parij politsiyasi prefekturasi esa huquq-tartibot xodimlariga hujum qiladigan va tartibsizlik uyushtiradigan odamlarga qarshi qat’iy choralar ko‘rilishini bildirdi.

Ko‘p o‘tmay Respublika maydoni atrofidagi ko‘chalarga o‘n minglab talabalar, kasaba uyushmalari faollari va boshqa namoyishchilar yig‘ildi.

Namoyishchilar o‘zgarishlar bo‘lishini talab qilib, maydondan bulvar bo‘ylab yurish qildi. Shu paytda politsiya yuzlab odamni tarqatish uchun suv purkaydigan maxsus mashinalardan foydalandi.

Lionda sayyohlik idorasiga o‘t qo‘yildi

Lion shahrida kapyushon kiygan bir guruh odam sayyohlik idorasiga hujum qildi. Ular binoning oynalarini sindirib, ichkariga o‘t qo‘ydi va mol-mulkni taladi.

So‘l qanotdagi «Bo‘ysunmas Fransiya» partiyasi yetakchisi Jan-Lyuk Melanshon namoyishlarning aksariyati tinch o‘tayotganini ta’kidladi. Uning partiyasi talabalar harakatini qo‘llab-quvvatlagan edi.

O‘ng qanotdagi «Milliy birlashuv» partiyasi yetakchisi Marin Le Pen esa tartibsizliklarni keltirib chiqarayotgan guruhlar bugungi namoyishlarga putur yetkazganini aytdi.

Marsel va Lilldagi shahar hokimiyati binolariga bostirib kirildi

Keyinchalik namoyishchilar Marsel va Lill shaharlaridagi ma’muriy binolarga bostirib kirdi.

Marsel meriyasida Fransiyaning milliy ramzi hisoblangan Marianna byusti yerga qulatildi. Devorlarga anarxizm ramzlari chizildi, televizorlar sindirildi. Namoyishchilar ko‘chadan olingan metall to‘siqlar yordamida meriya eshigini buzishga urindi. Ular binoga qisqa muddatga kirishga muvaffaq bo‘ldi. Ulardan biri devorga anarxiyani anglatuvchi «A» harfini chizdi.

Keyinchalik namoyishchilar binodan chiqib ketdi. Xabarga ko‘ra, ushbu hodisada hech kim jarohatlanmagan. Fransiya Ichki ishlar vazirligi Marselga tartibsizliklarga qarshi kurashuvchi qo‘shimcha ikki politsiya bo‘linmasini yuborishini e’lon qildi. Lill shahrida ham jurnalistlar namoyishchilarning shahar hokimiyati binosiga bostirib kirganiga guvoh bo‘ldi.

Limojda tarixiy binoga o‘t ketdi

Limoj shahrida namoyishchilar markazdagi tarixiy shahar hokimiyati binosiga kirib, yong‘in chiqardi. Olov binoning birinchi qavatida boshlanib, keyinchalik tom qismiga tarqaldi. Yong‘inni o‘chirish uchun voqea joyiga o‘t o‘chiruvchilar yetib keldi.

Shaharda politsiya avtomobillariga o‘t qo‘yish va do‘konlarni talash holatlari ham kuzatildi.

Parij ko‘chalarida talonchilik va yong‘inlar

Kunning ikkinchi yarmida Parijdagi namoyishlar yanada keskinlashdi. Yurishning oxirgi nuqtasiga yetib kelgan namoyishchilarning ayrim guruhlari do‘konlarni talash va yong‘in chiqarishga kirishdi.

Yoshlar ijaraga beriladigan elektr velosipedlariga o‘t qo‘ydi va kamida bitta do‘konni taladi.

Politsiya tor ko‘chalarda namoyishchilarni tarqatish uchun ko‘zdan yosh oqizuvchi gaz va rezina tayoqlardan foydalandi. Kamida bitta o‘yinchoqlar do‘koni talon-toroj qilindi. Ayrim odamlar o‘g‘irlangan o‘yinchoqlarni ko‘chada ko‘tarib yurib, qutilarni ochayotganini videoga oldi.

Namoyishchilarning bir nechta guruhi ruxsat etilgan yo‘nalishdan chetga chiqib, Yelisey maydonlari tomon yo‘l oldi. Respublika maydoni atrofidagi ko‘chalarda ham politsiya bilan to‘qnashuvlar yuz berdi.

Yelisey maydonlarida ayrim namoyishchilar to‘siqlar qurib, politsiyaning u yerda namoyish o‘tkazishni taqiqlaganiga bo‘ysunmadi.

«Biz Bastiliyani egallaymiz!» — deya hayqirdi namoyishchilarning ayrimlari.

Ko‘plab odamlar chiqindi qutilariga o‘t qo‘ydi va ichiga petardalar tashladi. Ayrimlar shisha chiqindilari uchun mo‘ljallangan konteynerlarni ag‘darib, ichidagi butilkalarni politsiya tomon uloqtirish uchun oldi.

Bir yuk mashinasiga o‘t qo‘yilgach, alanga qo‘shni binoga ham tarqaldi. Shu paytda politsiya bilan tartibsizlik ishtirokchilari to‘qnashayotgan joy yaqinida o‘t o‘chiruvchilar ishlayotgan edi.

Atrofdagi ko‘chalarda yashovchilar ko‘tarilgan ko‘zdan yosh oqizuvchi gaz bulutlari binolar tomigacha yetgani sababli deraza va eshiklarini yopishga majbur bo‘ldi.

Parij meri zo‘ravonlikni qoraladi

Parij meri Emmanuel Greguar shaharda yuz berayotgan zo‘ravonlikni qoralab, odamlarni vaziyatni tinchlantirishga chaqirdi. U X ijtimoiy tarmog‘ida ko‘chalardagi zo‘ravonlikni qabul qilib bo‘lmasligini yozdi.

Merning ta’kidlashicha, namoyish o‘tkazish Fransiyada asosiy huquqlardan biri hisoblanadi. Biroq bu huquq boshqalarga hurmat bilan munosabatda bo‘lgan holda, zo‘ravonlik va vandalizmsiz amalga oshirilishi kerak.

U tinch namoyishchilarga, Parij aholisi va tartibsizliklar tufayli zarar ko‘rgan tadbirkorlarga hamdardlik bildirdi. Kech kirib borayotgan bo‘lsa-da, tartibsizliklar to‘xtamadi. Aksincha, tunda vaziyat yanada keskinlashishi mumkinligi haqida xavotirlar paydo bo‘ldi.

Namoyishlarda qancha odam qatnashdi va nechta kishi hibsga olindi?

Fransiya Umumiy mehnat konfederatsiyasi (CGT) «Agence France-Presse» axborot agentligiga bergan ma’lumotida 17-oktabr kungi namoyishlarda mamlakat bo‘ylab 800 ming kishi qatnashganini bildirdi.

Fransiya Ichki ishlar vazirligi esa Parij, mamlakat janubidagi Marsel, janubi-g‘arbdagi Tuluza, g‘arbdagi Anje va mamlakatning sharqiy-markaziy qismidagi Lion shaharlarida jami kamida 272 kishi hibsga olinganini ma’lum qildi.

Makron nima dedi?

Fransiya prezidenti Emmanuel Makron namoyishlar davomida sodir etilgan zo‘ravonliklarni keskin qoraladi.

«Respublikamizda zo‘ravonlikka o‘rin yo‘q», — deb yozdi u X ijtimoiy tarmog‘ida.

Makronning ta’kidlashicha, politsiya boshqarmalari va do‘konlarni vayron qilgan, shahar hokimiyati binolarigacha bostirib kirib, talonchilik bilan shug‘ullangan shaxslar aniqlanadi va jazolanadi.

Prezident namoyish o‘tkazish huquqini ta’minlayotgan huquq-tartibot xodimlarini qo‘llab-quvvatlashini bildirdi.

Uning so‘zlariga ko‘ra, mamlakat davlat institutlarini vayron qilishga urinayotgan va o‘z talablarini tinch yo‘l bilan bildirayotgan odamlarga xalaqit berayotgan tartibsizlik keltirib chiqaruvchilarga qarshi birlashishi kerak.