Ўзбекистон бозоридаги 12,3 трлн сўмлик хорижий капитал: бу — чекланган таъсир

2025 йил декабрда Ўзбекистон акциялар бозорида хорижий инвесторлар иштироки миқдорий жиҳатдан кенгайишда давом этди. Бир ой ичида акциядорлик жамиятлари сони 691 тадан 694 тага ошди, хорижий капитал мавжуд бўлган компаниялар сони эса 336 тага етди.

Буюк Британия, Венгрия ва Қозоғистон етакчи манбалар сифатида шаклланиб, инвестиция географияси кенгаяётгандек кўринмоқда.

Бироқ ушбу ижобий манзара ортида муҳим структуравий чеклов яширинган. Хорижий инвесторлар улуши акциялар бозоридаги умумий эмиссиянинг атиги 4,6 фоизини ташкил этади. Бу рақам бозорнинг ташқи очиқлиги билан унинг реал ишлаш қобилияти ўртасида жиддий тафовут мавжудлигини кўрсатади.

Қимматли қоғозлар Марказий депозитарийси маълумотларига кўра, 2025 йил декабр ойида акциялар бозорининг умумий эмиссияси 265,1 трлн сўмга етган. Шундан 12,3 трлн сўми хорижий инвесторлар улушига тўғри келади. Бир ой давомида хорижий капитал ҳажмининг 4,2 фоизга ўсиши ижобий сигнал бўлса-да, бозор миқёсида бу ўсиш ҳозирча таъсирчан даражага етмаган.

Халқаро таққослаш бу тафовутни янада яққол кўрсатади. Ривожланаётган бозорларда хорижий инвесторлар улуши одатда 20-40 фоизлик диапазонда шаклланади. Айрим давлатларда бу кўрсаткич ундан ҳам юқори. Ўзбекистоннинг 4,6 фоизлик даражаси хорижий капитал бозорга кираётганини, бироқ унинг нарх шаклланиши, ликвидлик ва корпоратив қарорларга таъсири чекланганини англатади.

Хорижий инвестициялар мамлакатлар кесимида нисбатан диверсификациялашган. Энг катта улуш Буюк Британияга (3,6 трлн сўм) ва Венгрияга (3,1 трлн сўм) тўғри келади. Кейинги ўринларда Қозоғистон, Россия ва Туркия жойлашган. Шу билан бирга, «бошқа мамлакатлар» тоифасидаги инвестициялар бир ойда 20,5 фоизга ошгани инвестиция географияси кенгайиб бораётганини кўрсатади. Бироқ бу кенгайиш асосан кичик ва тарқоқ сармоялар ҳисобига юз бермоқда. Натижада хорижий капитал бозорга кираётган бўлса-да, йирик институционал позициялар шаклланмаяпти.

Бу эса хорижий инвесторларнинг бозор механизмларига ҳал қилувчи даражада таъсир кўрсатиш имконини чеклайди. Хорижий капитал таъсирининг чекланганлиги, аввало, акциялар бозорининг тузилмаси билан изоҳланади.

Йирик эмитентларнинг аксариятида назорат пакетлари давлат ёки стратегик акциядорлар қўлида жамланган. Акциялар расмий равишда листингда бўлса-да, уларнинг катта қисми реал савдога чиқмайди. Натижада капитализация статистик жиҳатдан ўсади, аммо бозор чуқурлиги ва ликвидлик шаклланмайди.

Бундан ташқари, узоқ муддатли институционал талаб, пенсия ва инвестиция фондлари, етарли даражада ривожланмаган. Бу ҳолат хорижий инвесторлар учун ҳам кириш, ҳам чиқиш жараёнини мураккаблаштириб, уларни эҳтиёткор кузатувчи позициясида ушлаб туради.

Хулоса шуки, муаммо хорижий капиталнинг йўқлигида эмас, балки унинг бозорни ўзгартира оладиган даражада ишламаётганидадир. 12,3 триллион сўмлик хорижий сармоя мавжуд, бироқ у ҳозирча бозор овозига эга эмас. Бу хорижий капитал бозор учун мавжуд ресурс эканини, аммо ҳали тўлиқ ишга тушмаганини англатади. Мазкур вазиятни ўзгартириш эса статистик ўсишдан эмас, балки аниқ ва изчил структуравий қарорлардан бошланади.

Г.Бозорова тайёрлади.