O‘zbekiston bozoridagi 12,3 trln so‘mlik xorijiy kapital: bu — cheklangan ta’sir

2025 yil dekabrda O‘zbekiston aksiyalar bozorida xorijiy investorlar ishtiroki miqdoriy jihatdan kengayishda davom etdi. Bir oy ichida aksiyadorlik jamiyatlari soni 691 tadan 694 taga oshdi, xorijiy kapital mavjud bo‘lgan kompaniyalar soni esa 336 taga yetdi.

Buyuk Britaniya, Vengriya va Qozog‘iston yetakchi manbalar sifatida shakllanib, investitsiya geografiyasi kengayayotgandek ko‘rinmoqda.

Biroq ushbu ijobiy manzara ortida muhim strukturaviy cheklov yashiringan. Xorijiy investorlar ulushi aksiyalar bozoridagi umumiy emissiyaning atigi 4,6 foizini tashkil etadi. Bu raqam bozorning tashqi ochiqligi bilan uning real ishlash qobiliyati o‘rtasida jiddiy tafovut mavjudligini ko‘rsatadi.

Qimmatli qog‘ozlar Markaziy depozitariysi ma’lumotlariga ko‘ra, 2025 yil dekabr oyida aksiyalar bozorining umumiy emissiyasi 265,1 trln so‘mga yetgan. Shundan 12,3 trln so‘mi xorijiy investorlar ulushiga to‘g‘ri keladi. Bir oy davomida xorijiy kapital hajmining 4,2 foizga o‘sishi ijobiy signal bo‘lsa-da, bozor miqyosida bu o‘sish hozircha ta’sirchan darajaga yetmagan.

Xalqaro taqqoslash bu tafovutni yanada yaqqol ko‘rsatadi. Rivojlanayotgan bozorlarda xorijiy investorlar ulushi odatda 20-40 foizlik diapazonda shakllanadi. Ayrim davlatlarda bu ko‘rsatkich undan ham yuqori. O‘zbekistonning 4,6 foizlik darajasi xorijiy kapital bozorga kirayotganini, biroq uning narx shakllanishi, likvidlik va korporativ qarorlarga ta’siri cheklanganini anglatadi.

Xorijiy investitsiyalar mamlakatlar kesimida nisbatan diversifikatsiyalashgan. Eng katta ulush Buyuk Britaniyaga (3,6 trln so‘m) va Vengriyaga (3,1 trln so‘m) to‘g‘ri keladi. Keyingi o‘rinlarda Qozog‘iston, Rossiya va Turkiya joylashgan. Shu bilan birga, «boshqa mamlakatlar» toifasidagi investitsiyalar bir oyda 20,5 foizga oshgani investitsiya geografiyasi kengayib borayotganini ko‘rsatadi. Biroq bu kengayish asosan kichik va tarqoq sarmoyalar hisobiga yuz bermoqda. Natijada xorijiy kapital bozorga kirayotgan bo‘lsa-da, yirik institutsional pozitsiyalar shakllanmayapti.

Bu esa xorijiy investorlarning bozor mexanizmlariga hal qiluvchi darajada ta’sir ko‘rsatish imkonini cheklaydi. Xorijiy kapital ta’sirining cheklanganligi, avvalo, aksiyalar bozorining tuzilmasi bilan izohlanadi.

Yirik emitentlarning aksariyatida nazorat paketlari davlat yoki strategik aksiyadorlar qo‘lida jamlangan. Aksiyalar rasmiy ravishda listingda bo‘lsa-da, ularning katta qismi real savdoga chiqmaydi. Natijada kapitalizatsiya statistik jihatdan o‘sadi, ammo bozor chuqurligi va likvidlik shakllanmaydi.

Bundan tashqari, uzoq muddatli institutsional talab, pensiya va investitsiya fondlari, yetarli darajada rivojlanmagan. Bu holat xorijiy investorlar uchun ham kirish, ham chiqish jarayonini murakkablashtirib, ularni ehtiyotkor kuzatuvchi pozitsiyasida ushlab turadi.

Xulosa shuki, muammo xorijiy kapitalning yo‘qligida emas, balki uning bozorni o‘zgartira oladigan darajada ishlamayotganidadir. 12,3 trillion so‘mlik xorijiy sarmoya mavjud, biroq u hozircha bozor ovoziga ega emas. Bu xorijiy kapital bozor uchun mavjud resurs ekanini, ammo hali to‘liq ishga tushmaganini anglatadi. Mazkur vaziyatni o‘zgartirish esa statistik o‘sishdan emas, balki aniq va izchil strukturaviy qarorlardan boshlanadi.

G.Bozorova tayyorladi.