O‘zbekiston iqtisodiyoti: bozor tamoyillarimi yoki davlat nazorati? — Yuliy Yusupovdan tahlil

2020-yilda ilk bor davlatning mulkchilikdagi ishtiroki bo‘yicha real raqamlar e’lon qilingan edi: o‘shanda mamlakat YAIMda davlat kompaniyalarining ulushi 55 foizga tengligi ma’lum bo‘lgan edi. Bu 30 yildan beri go‘yoki bozor iqtisodiyotini qurish yo‘lida ekanligi iddao qilayotgan mamlakat uchun dahshatli raqamdir. Bungacha rasmiy statistika ancha kamtarona, ammo mutlaqo ishontirgisiz raqamni — 18 foizni ko‘rsatib kelar edi.

O‘shandan beri amaldorlar xalqaro tashkilotlarning so‘rovlariga «ha, mulkchilikda davlat ulushi katta, ammo u xususiylashtirish tufayli qisqarmoqda» deb javob berishga majbur bo‘lmoqdalar. Yaqinda iqtisodiyotda davlat ulushi 42 foiz deb baholanishi haqidagi iddao yangradi. Biroq, hisoblash metodikasi va so‘nggi yillarda ushbu ko‘rsatkichni keskin kamaytirish uchun aynan nimalarni xususiylashtirganimiz haqida tushuntirishlar berilmagan. Bu esa yangragan raqamlarga shubha bilan qarashga majbur qiladi, deb yozmoqda iqtisodchi Yuliy Yusupov.

Yaqinda «iHamkor» tomonidan ishga tushirilgan O‘zbekiston kompaniyalarining tushum hajmi bo‘yicha reytingiga (2025 yil uchun) nazar tashlansa, shubhalar yanada kuchayadi. Birinchi o‘ntalikda birorta ham nodavlat kompaniyasi yo‘q. Ikkinchi o‘ntalikda esa — 4 ta shunday kompaniya bor. 20 tadan atigi 4 ta...

Shunday qilib, davlat O‘zbekistonda hamon asosiy mulkdor bo‘lib qolmoqda.

Agar bunga quyidagilarni qo‘shilsa:

- davlat va kvazidavlat xarajatlarining ulushi YAIMning 40 foizidan oshadi (bu YAIMning aholi jon boshiga to‘g‘ri keladigan darajasi o‘xshash bo‘lgan muvaffaqiyatli rivojlanayotgan mamlakatlardagi ko‘rsatkichlardan 1,5–2 baravar yuqoridir);

- amaldorlar iqtisodiyotni raqobatni va bozorning narx mexanizmlari ishini izdan chiqaradigan, monopol va korrupsion manbalarni yuzaga keltiradigan usullar bilan tartibga solishda davom etmoqdalar — u holda O‘zbekiston iqtisodiyoti hanuzgacha bozor tamoyillari asosida faoliyat ko‘rsatmayapti, degan muqarrar xulosaga kelish mumkin.

Bozor iqtisodiyoti nobozor iqtisodiyotidan nimasi bilan farq qiladi? Bozor iqtisodiyotida asosiy iqtisodiy qarorlarni xususiy kompaniyalar va shaxslar bozor ma’lumotlari asosida qabul qiladilar.

Bizda esa hamon:

- YAIMning 40 foizdan ortig‘ini sarflagan;

- barcha yirik korxonalar va moliyaviy tashkilotlarni boshqargan;

- xususiy sektorga yuqori soliqlar va bojxona bojlari, import uchun notarif to‘siqlar, alohida tarmoq va korxonalar uchun ko‘plab soliq, bojxona, kredit va boshqa imtiyozlar ko‘rinishidagi buzuq, antibozor signallarini yuborgan holda asosiy qarorlarni amaldorlar qabul qilmoqdalar.

Buzuq bozor ma’lumotlari hatto xususiy sektorga ham samarali qarorlar qabul qilish imkonini bermaydi. Zero, imtiyozlar va proteksionizm asosida yaratilgan investitsiya loyihalari ertami-kechmi real raqobat muhitiga duch keladi va o‘shanda ularning aksariyati raqobatga bardosh bera olmasligi hamda ko‘p millionlik investitsiyalar havoga uchgani ma’lum bo‘ladi. Ko‘p o‘n yillardan beri raqobatdan qochib kelayotganlar esa (bizning Avtosanoat kabi), o‘zbekistonlik iste’molchilar hisobiga kun ko‘rishda («parazitlik qilishda») davom etmoqdalar.

Davlat korxonalariga kelsak, ularning ishi samaradorligi haqida gapirib o‘tirishga ham hojat yo‘q, chunki har qanday amaldor — no‘noq tadbirkor va menejerdir. Bizning shaffof bo‘lmagan davlat boshqaruvi tizimimizda esa, ular o‘z nazoratidagi korxonalardan siqib chiqaradigan korrupsion rentaning yuqori samarali oluvchilari hamdir.

Toki biz amaldorlar armiyasini iqtisodiyotdan chiqarib tashlamas ekanmiz, uzoq muddatli barqaror o‘sish istiqbollariga ko‘zimiz tushmaydi, xuddi quloqlarimizni ko‘ra olmaganimiz kabi.