Миллиардлаб пул тикилаётган Роғун: лойиҳадан Ўзбекистонга келиши мумкин бўлган хавфлар

Ўзбекистоннинг қўшниси бўлмиш Тожикистон ҳам олдин СССР таркибида эди. Ерларининг 93 фоизи тоғлардан таркиб топган мамлакатнинг фойдали қазилмалар бўйича захиралари кўп, лекин уларни қазиб олиш ва ташиш катта харажат ва машаққат талаб қилади. Марказий Осиёдаги барча сув ресурсларининг қарийб 60 фоизи ҳам айнан Тожикистонда жам бўлган, бироқ қишда бу ерда электр танқислиги кучаяди, чекка ҳудудлар доимий равишда «свет»сиз қолади. Ана шу энергетик муаммоларни ҳал қилиш учун Тожикистон ҳукумати Роғун ГЭСини барпо этишга киришган. Хўш, уни қуриш қачон старт олганди. Каримов уни қуришга нега қарши чиққан?

Лойиҳага кимлар пул беряпти?

Лойиҳа мамлакат учун катта иқтисодий аҳамиятга эга, аммо бу улкан иншоот минтақадаги бошқа давлатлар, масалан, ўзбекистонликлар учун жуда хавфли саналади. Оролнинг қуриши, касалликлар, Ўзбекистоннинг Тожикистон билан чегара ҳудудида юзага келадиган улкан сув тошқинлари – буларнинг ҳаммасини биргина Тожикистоннинг Роғун ГЭСи келтириб чиқариши мумкин. Бу гидроэлектростанция – Тожикистон жанубидаги Вахш дарёсида қурилаётган улкан гидроиншоот. У Душанбе шаҳридан 110 км узоқликда жойлашган.

Роғун тугаллангач, баландлиги 335 метр бўлган ГЭСнинг тўғони дунёдаги энг баланд, станция эса охирги маълумотларга кўра, 3780 МВт қувватга эга бўлиб, Марказий Осиёдаги энг йирик гидроэлектростанцияга айланиши кутиляпти. ГЭС дунёдаги энг йирик узоқ муддатли қурилиш ҳисобланади. Станцияни қуриш бўйича ишлар 1976-йилда бошланган. Совет Иттифоқи парчаланганидан кейин Роғундаги ишлар тўхтатилган.

1993-йил қурилиш учун ёмон йил бўлган. Бу ерда кучли сув тошқини тўғон кўприғини ювиб кетган. Оқибатда ўша пайтда қурилган барча бинолар сув остида қолган. Бугун эса лойиҳа яна жонлантирилмоқда, унга кўп пул тикиляпти.

Тожикистон ҳукумати илтимосига биноан, Жаҳон банки Роғун ГЭСини мувофиқлаштириш гуруҳига бош ҳисобланади. Бу лойиҳани якунлашни маъқуллаган ёки қўллаб-қувватлашга қизиқиш билдирган ривожланиш ҳамкорлари бўлиб, улар Абу-Даби тараққиёт жамғармаси (ADFD), Осиё тараққиёт банки (ADB), Осиё инфратузилма инвестиция банки (AIIB), CDP (Италия), Европа комиссияси (EC), Европа инвестиция банки (EIB), Ислом тараққиёт банки (IsDB), Қувайт араб иқтисодий тараққиёт жамғармаси (KFAED), ОПЕК халқаро тараққиёт жамғармаси (ОПЕК жамғармаси), Қатар тараққиёт жамғармаси (QFD) ва Саудия тараққиёт жамғармаси (SFD)ни ўз ичига олади.

Аҳоли нимадан қўрқувда?

2025-йилда Жаҳон банкининг Инспекция кенгаши Тожикистонда қурилаётган Роғун ГЭС лойиҳаларининг хавфсизлигини таъминлаш мақсадида Ўзбекистон ва Туркманистон аҳолисининг шикоятини кўриб чиқишга рози бўлганди. Аҳоли ўз шикоятида келажакдан, табиатдан хавотирда эканини билдирган.

Улар Жаҳон банкининг Роғун лойиҳаси учун ажратган 350 миллион долларлик кредити ва 2014-йилдаги экологик ҳамда ижтимоий таъсир бўйича тадқиқотларни янгилаш учун берилган техник ёрдамни танқид қилганди.

Шикоят муаллифларининг айтишича, ҳозирги тадқиқотлар эскирган ва етарли эмас. Улар ўн йилдан кўпроқ вақт олдинги маълумот ва тахминларга асосланган. Уларнинг фикрича, тадқиқотларда Вахш дарёсидан сувни тўплаш ва бошқа томонга йўналтиришнинг Ўзбекистон ва Туркманистондаги аҳоли ҳамда табиатга таъсири етарлича ҳисобга олинмаган. Вахш дарёси эса Амударё ҳавзасининг асосий ирмоқларидан биридир.

Хавотирлар бежиз эмас. Жаҳон банкининг дастлабки ҳисоб-китобларига кўра, фақат сув омборини тўлдириш босқичида Амударёнинг Орол денгизига оқими йилига 0,8–1,2 куб километрга камаяди, бу эса ҳозирги оқимнинг камида 25 фоизини ташкил этади, дегани. Бундай улкан ҳажмдаги сувнинг йўқотилиши табиий ва антропоген экотизимларнинг шундоқ ҳам заиф ҳолатини янада оғирлаштиради, ерларнинг янада таназзулга учрашига, тупроқнинг шўрланишига ва чўлланишга олиб келади.

Айни дамда Амударёнинг қуйи оқими аҳолиси ўйламасдан қилинган совет гидроқурилиши туфайли Орол фожиаси оқибатларини умр бўйи ўз бошидан кечирмоқда. Улар чанг бўронлари ва сув сифатининг пастлиги туфайли соғлиқнинг ёмонлашиши, сув танқислиги ва ер деградацияси туфайли тирикчилик воситаларининг йўқолиши каби бугунги кундаги муаммоларга қайта-қайта дуч келмоқда.

Маҳаллий фермерларни, айниқса, сувнинг қачон келишига таъсир қилиши мумкинлиги хавотирга солмоқда. Агар Роғун сув омбори дарё сувини баҳор ва ёз ойларидан қишда тўплаш учун ўзгартирса, бу анъанавий суғориш тартибига жиддий таъсир қилиши мумкин. Оқибатда фермерлар мавжуд суғориш тизимларини ўзгартириш учун катта маблағ сарфлашига тўғри келиши мумкин. Айрим жамоалар эса экин экиш учун энг муҳим даврларда сув етишмаса, иқтисодий аҳвол оғирлашиб, одамлар ўз яшаш жойларини тарк этишга мажбур бўлишидан хавотирда.

Роғун лойиҳасининг битиши эса ушбу муаммоларни бир неча бор кучайтириши мумкин. Дарё режимининг ўзгариши қишлоқ хўжалиги ва сув таъминоти тизимларининг қимматга тушадиган трансформациясини талаб қилади.

Экология бўйича мутахассислар яна бир хавфни ҳам таъкидламоқда. Уларнинг фикрича, Роғун ГЭС лойиҳаси Афғонистонда режалаштирилаётган Қўштепа канали билан биргаликда минтақа сув тизимига катта таъсир кўрсатиши мумкин. Ҳозиргача ушбу икки йирик сув лойиҳасининг биргаликдаги таъсирини — яъни минтақадаги сув оқими ва биологик хилма-хилликка қандай таъсир қилишини тўлиқ ўрганган комплекс тадқиқот ўтказилмаган.

Жаҳон банкининг ўзи ҳам иқлим ўзгариши сабаб 2050-йилгача Марказий Осиёда сув мавжудлиги 15–30 фоизга камайиши мумкинлигини ҳисоблаб чиққан. Бу эса Ўзбекистонда 250 мингтагача қишлоқ хўжалиги иш ўрнининг йўқолишига олиб келиши ва иқлим ўзгаришига мослашиш учун миллиардлаб доллар маблағ талаб қилиши мумкин.

Бунга жавобан «Чегара билмас дарёлар» коалицияси Жаҳон банки ва Роғун лойиҳасини молиялаштиришга ваъда берган бошқа ташкилотлардан, жами 1 миллиард доллардан ортиқ маблағ ажратилишидан олдин лойиҳани молиялаштиришни вақтинча тўхтатишни сўрамоқда. Улар аввало экологик ва ижтимоий хавфларни мустақил ҳамда шаффоф тарзда баҳолашни талаб қилган. Шунга қарамай, Жаҳон банкининг Роғун ГЭСини қуриб битказиш лойиҳасини молиялаштиришни маъқуллагани ақлга сиғмайдиган иш экани айтиляпти.

Каримов қарши бўлган лойиҳа

Шуни ҳам таъкидлаш керакки, ўн йил аввал Роғун ГЭСни қуриб битказиш режалари Тошкент ва Ашхободнинг кескин эътирозларига сабаб бўлган, хусусан, биринчи президент Ислом Каримов 1991-йилдан Роғун ГЭСи қурилишига қарши чиққан. У сейсмик жиҳатдан хавфли ҳудудда дунёдаги энг баланд тўғон пайдо бўлишидан хавотир билдирган.

2012-йил Қозоғистонга борган Каримов президент Нурсултон Назарбоев билан учрашувидан сўнг ўтказилган матбуот анжуманида Тожикистондаги Роғун ва Қирғизистондаги Қамбарота ГЭСлари қурилиши борасида алоҳида тўхталган.

Қозоғистон матбуотининг ёзишича, Ислом Каримов Роғун ва Қамбарота гидростанциялари лойиҳалари устида халқаро текширув ўтказилиши зарурлигини таъкидлаган.

«Биз ниманидир қуришдан олдин, қайси бир буюк давлатлар билан шартнома тузишдан олдин келинглар, ҳаққоний экспертиза ўтказайлик ва халққа, одамларимизга аниқ тушунтириш берайлик, улар билан эртага нима бўлади, ким бу дарёларнинг қуйисида яшайди? Шунга эътибор қилиш лозимки, бу лойиҳалар, Роғун ҳам, Қамбарота ҳам 70–80-йилларда тузилган. Яъники, биз ҳаммамиз Совет Иттифоқи таркибида эдик ва ҳамма гигантомания билан оғриган пайтлар эди. Лекин вақт ўзгарди, 40 йилдан ортиқ вақт ўтди, бугун бутунлай бошқача қарашлар ва талаблар бор. Бугун гидротехник воситалар бутунлай бошқача асосда қурилиши талаб қилинади. Нима учун экспертиза ўтказиш мумкин эмас — келинглар ўтириб ҳаммасини муҳокама қилайлик», — деб таъкидлаган эди Ўзбекистоннинг биринчи раҳбари.

Биринчи президентга кўра, Қирғизистондаги Қамбарота сув тўғони 275 метр баландликда, Роғун 350 метр баландликда қурилаётганлигини ҳисобга олсак, бу икки лойиҳа қурилиши бу ерда яшаётган инсонлар ҳаётига таҳдид бўлиши мумкин.

«Гиннеснинг рекордлар китобига киришни орзу қилишибди-ю, иккала ГЭС ҳудуди ҳам сейсмик хавфли жойларга киришини ва юзлаб одамларнинг ҳаёти ҳақида сўз бораётганини тушунишмаяпти. Зилзила юз берган тақдирда Тўхтагул сув омбори ҳам қўшилиб, тўпланган сувлар чиқиб кетса, у фожианинг оқибатлари қандай бўлишини тасаввур қиляпсизми?» — дея огоҳлантирган ўз вақтида Каримов.

Ўша пайтларда Роғун лойиҳаси юзасидан Ўзбекистон ва Тожикистон ўртасидаги ихтилофлар анча кучли эди. Ўзбекистон масъуллари қўшнилари қураётган лойиҳа пухта ўйланмаганини бир неча бор таъкидлаган, аммо Тожикистон томони ўзбекистонлик мутахассисларнинг ушбу ГЭС қурилишига оид лойиҳа ҳақида билдирган хавотирларини «асоссиз», дея атаган. Йиллар ўтган сари қўшнимиз амалга ошираётган ушбу лойиҳага аралашмай ҳам қўйдик. Бироқ қўшнилар томонидан жамоатчилик танқидининг йўқлиги лойиҳа ташаббускорларидан ҳам, молия институтларидан ҳам Роғун ГЭСнинг бутун минтақа учун экологик ва ижтимоий хавфсизлигини таъминлаш масъулиятини олиб ташламайди.

Роғун учун қурбон бўлаётган ишчилар

Халқимиз орасида «уруш қурбонларсиз бўлмайди», деган гап бор. Тожикистонда қад ростлаши керак бўлган гигант лойиҳа якунланиши учун ҳам қўштирноқ ичидаги «уруш» давом этмоқда. Қурбонлар эса лойиҳада меҳнат қилаётган ишчилар жамоаси. Ҳа, лойиҳа бошлангандан буён 100 га яқин ишчи портлашлар ва техник носозликлар туфайли вафот этмоқда. Ҳалок бўлганлар сони ҳокимият вакиллари томонидан яширилган ҳолатда бундан ҳам кўп бўлиши мумкин. Сабабки, қурилишга 20 мингга яқин ишчи жалб қилинган.

Эълон қилинган ва тасдиқланган маълумотларга кўра, 2020-йилда Роғун ГЭСи қурилишида 15 та авария қайд этилган, бунинг оқибатида 3 нафар ишчи ҳалок бўлган, 15 нафари турли тан жароҳатлари олган. 2019-йилда 33 та бахтсиз ҳодиса қайд этилган, оқибатда 20 киши ҳалок бўлган ва яна 25 киши жароҳат олган. 2024-йилда эса гидроэлектростанцияда юз берган фавқулодда ҳодиса оқибатида уч киши ҳалок бўлган, бир киши жароҳатланган. Бахтсиз ҳодисаларнинг аксарияти ер ости ишлари пайтида содир бўлган.

Миллиард долларлик шартнома

Жаҳон банкининг Роғунни барқарор молиялаштириш лойиҳаси бўйича янгиланган харидлар режасида Роғун ГЭСининг ўнг қирғоғида қолган иншоотларни қуриш (Lot 3A) учун қиймати тахминан 1 миллиард доллар бўлган халқаро шартнома кўзда тутилган. Ҳужжат 2026-йил 6-сентябрда эълон қилинган. Унда ушбу харид жараёни ҳозир амалга оширилаётган босқичда экани, шартномани якунлаш муддати эса 2028-йил 4-феврал этиб белгиланган. Lot 3A Роғун ГЭСининг ўнг қирғоғида ҳали қурилиши керак бўлган иншоотларни ўз ичига олади. Бу ишлар қаторига гидротехник иншоотлар, сув ташлаш қурилмалари, уларга боғлиқ тоннеллар ҳамда гидромеханик ускуналар киради.

Шартнома доирасида ўнг қирғоқдаги бошқа зарур қурилиш ишлари ҳам амалга оширилади. Жумладан, тоғ ёнбағирларини қазиш ва мустаҳкамлаш ҳамда иншоотлар мажмуасини барпо этиш учун керак бўладиган бошқа ишлар бажарилади. Аввал бу ишлар бошқа бир харид пакети таркибида бўлган. Унинг тахминий қиймати 1,3 миллиард доллардан ортиқ эди. Бироқ аввалги харид жараёни бекор қилинган. Шундан сўнг Жаҳон банки ўнг қирғоқда қолган иншоотларни янги Lot 3A пакетига киритди ва унинг тахминий қийматини 1 миллиард доллар қилиб белгилади. Янги режа Lot 3A бўйича харид жараёни аллақачон бир неча босқичдан ўтганини кўрсатмоқда.

Иштирокчиларни дастлабки саралаш 2025-йилнинг охирига режалаштирилган эди. Кейинги босқичлар эса 2026-йилда давом этган. Янгиланган режада шартномани имзолаш санаси сифатида 2026-йил 13-август кўрсатилган. Ишларни якунлаш муддати эса 2028-йил 4-февраль деб белгиланган. Демак, янги ҳужжат Роғундаги энг йирик қолган қурилиш пакетларидан бири бўйича ишлар анча олдинга силжиганини кўрсатади.

Нега қиймат ўзгарди?

Аввалги харидлар режасида Lot 3A қиймати 1,3 миллиард доллардан ортиқ бўлган йирик пакет сифатида кўрсатилган ва харид жараёни бекор қилинган эди. Янгиланган режада эса «Lot 3A – Remaining right bank structures», яъни «Ўнг қирғоқда қолган иншоотлар» деб номланган янги пакет пайдо бўлган. Унинг тахминий қиймати 1 миллиард доллар. Шунинг учун 1 миллиард долларни аввалги 1,385 миллиард доллар билан тўғридан-тўғри солиштириб, «Роғун қурилиши 385 миллион долларга арзонлашди» деб айтиш тўғри эмас. Чунки харид пакети ва унинг таркибидаги ишлар ўзгарган. Қурилиш ишларини молиялаштириш билан бир қаторда халқаро ҳамкорлар Роғун лойиҳасига техник ёрдам ҳам кўрсатяпти.

Жаҳон банки аввалроқ Роғун лойиҳасига техник ёрдам бериш учун 15 миллион доллар грант ажратишни маъқуллаган эди. Бу маблағ лойиҳанинг молиявий ва тижорий моделини яхшилаш, техник тайёргарликни кучайтириш ва лойиҳани амалга оширувчи гуруҳнинг имкониятларини оширишга йўналтирилган. Шунингдек, маблағлар экологик ва ижтимоий стандартларга риоя қилиш, лойиҳага хусусий инвестицияларни жалб қилишга тайёргарлик кўриш ва бошқа зарур йўналишларни қўллаб-қувватлаш учун ишлатилади.

Яна қанча пул керак?

Халқаро молия ташкилотлари учун фақат қурилишнинг нархи муҳим эмас. Улар ишларни техник жиҳатдан хавфсиз бажарилиши, қурилиш сифати, экологик ва ижтимоий талабларга риоя қилиниши ҳамда харид жараёнларининг очиқ ва шаффоф бўлишига ҳам эътибор беради. Шу сабабли лойиҳа доирасида халқаро консультантлар ва техник маслаҳатчилар ҳам ишламоқда. Улар шартномаларни бошқариш, харид жараёнлари, техник экспертиза ва лойиҳанинг бажарилишини назорат қилишда ёрдам бериши керак. Жаҳон банкининг янгиланган харидлар режасида Роғунни амалга ошириш билан боғлиқ бошқа консалтинг хизматлари ҳам кўзда тутилган.

Роғун Тожикистондаги энг йирик инфратузилма лойиҳаларидан бири бўлиб қолмоқда. Уни якунлаш учун ҳали ҳам миллиардлаб доллар керак. Август ойида «S&P Global Ratings» Роғунни якунлаш учун қолган маблағ эҳтиёжини тахминан 5,8 миллиард доллар деб баҳолаган. Агентлик ҳисоб-китобига кўра, Тожикистон халқаро ҳамкорлардан аллақачон маблағ олган бўлса-да, лойиҳани якунлаш учун яна катта миқдорда маблағ топиши керак.

Шундай қилиб, 1 миллиард долларлик шартнома Роғунни тўлиқ якунлаш учун керак бўладиган умумий маблағнинг фақат бир қисмидир.

Раҳмоннинг сиёсий мероси

Роғун ГЭСи Вахш дарёсида қурилмоқда. Лойиҳа якунлангач, электр станциясининг умумий қуввати 3780 МВт бўлиши керак. Август ойида Тожикистон президенти Эмомали Раҳмон қурилиш бошланганидан бери лойиҳага 60,3 миллиард сомоний сарфланганини маълум қилган. Ҳозир қурилишда 20 мингдан ортиқ ишчи ва муҳандис-техник ходим ишламоқда. Унинг топшириғига кўра, 2027-йилда тўғон баландлиги 1185 метрга етказилиши, сув омборидаги сув сатҳи эса камида 1165 метр бўлиши керак. Шунингдек, 2027-йил сентябрига қадар 4-агрегатни ишга тушириш вазифаси қўйилган.

Роғун қурилиши давлат маблағлари ва халқаро молия ташкилотларининг ёрдами ҳисобидан молиялаштирилмоқда. Жаҳон банки лойиҳанинг асосий халқаро ҳамкорларидан биридир. Банк ҳужжатларида Роғуннинг барқарор молиявий моделини яратиш, халқаро экологик ва ижтимоий стандартларга риоя қилиш, харид жараёнларини шаффоф олиб бориш ҳамда гидротехник иншоотларнинг хавфсизлигини таъминлаш зарурлиги таъкидланган. Халқаро кредиторлар учун Роғун лойиҳаси нафақат Тожикистон энергетикаси, балки Марказий Осиёнинг умумий энергетика тизими учун ҳам муҳим ҳисобланади.

Лойиҳа 73 ёшли президент Эмомали Раҳмоннинг сиёсий меросидаги асосий лойиҳалардан бири сифатида кўрилмоқда. Ҳукумат Роғун ГЭСи етарли миқдорда электр энергияси ишлаб чиқариб, ундан электр экспорти орқали даромад олиш, шунингдек, саноатни кенгайтириш ва мамлакатда эндигина шаклланаётган сунъий интеллект соҳасини ривожлантириш учун энергия таъминотини кучайтиришга умид қилмоқда.
Август ўрталарида эълон қилинган ҳисоботида S&P Тожикистон ҳукумати лойиҳани якунлаш учун ҳали тахминан 5,8 миллиард доллар маблағ топиши кераклигини баҳолаган.

Жаҳон банкининг янги маблағларидан ташқари, «Abu Dhabi Fund for Development» февраль ойининг бошида лойиҳанинг ҳозирги босқичи учун 100 миллион долларлик кредит ажратиш бўйича келишув имзолади. Июль ойининг охирида эса Италиянинг давлат инвестиция ташкилоти «Cassa Depositi e Prestiti» Жаҳон банки консорциуми орқали 150 миллион доллар инвестиция киритиш мажбуриятини олди.

Ҳозир лойиҳа учун энг катта саволлардан бири — Европа инвестиция банкининг 500 миллион долларлик режалаштирилаётган сармояси, шунингдек, Осиё тараққиёт банкининг яна 500 миллион долларгача имтиёзли кредит ва грантлари масаласи бўлиб қолмоқда.

Тожикистон молия вазири Қаҳҳорзоданинг сўзларига кўра, Европа томони билан музокаралар якуний босқичга етган ва Тожикистон банк маъмуриятининг қарорини кутмоқда.

Европа Иттифоқи Роғун тўғонини минтақадаги таъсирини кучайтириш ва Россиянинг мавқеини камайтириш воситаси сифатида кўрмоқда. Йигирма йил аввал Россия ушбу лойиҳада етакчи ролни эгаллаши кутилган эди.

Умуман олганда, молия вазирининг айтишича, Тожикистон халқаро молиявий ташкилотлардан 1,5 миллиард долларлик молиялаштириш мажбуриятларини жалб қилган. «Rivers without Boundaries» вакили Симоновнинг фикрича, кичик халқаро молиявий ташкилотлар «шубҳали» лойиҳаларга қўшилмоқда, чунки улар Жаҳон банкининг лойиҳани текшириш ва баҳолаш жараёнига таяниш мумкин деб ҳисоблайди.

Тожикистоннинг ўзи ҳам лойиҳа учун маблағ ажратишда давом этмоқда. Молия вазирининг маълум қилишича, мамлакат 2026-йилнинг биринчи ярмида давлат даромадларидан 400 миллион долларни Роғун лойиҳасига йўналтирган. Йилнинг иккинчи ярмида эса яна 300 миллион доллар ажратиш режалаштирилган.

Лойиҳага сарфланган пуллар ўзини оқлайдими?

Баландлиги 335 метр бўлган тўғоннинг ҳозирги максимал вариантида лойиҳанинг иқтисодий жиҳатдан мақсадга мувофиқлиги ҳам савол туғдиради. Объектга аллақачон 5 миллиард доллардан ортиқ маблағ сарфланган бўлса-да, Роғун ГЭСни қуриб битказиш харажатлари доимий равишда ўсиб бормоқда ва аллақачон у 6 миллиард доллардан ошди. Бу эса ишлаб чиқарилган электр энергияси станцияни қуриш харажатларини қоплаш учун етарлича юқори нархда сотилишини англатади. Тожикистон ҳукумати эса маҳаллий аҳоли учун электр энергияси тарифларини ҳар йили ошириб бормоқда, тўловларни ўз вақтида қилмаганлик учун жазо чораларини кучайтирмоқда. Экспертларнинг айтишича, қиммат нарх ўзини оқламаслиги ҳам мумкин. Бундан кўриниб турибдики, аҳоли билдирган шикоят муҳим ва кўриб чиқишга арзирли саналади.