Xitoy yoki Amerika: dunyo eng ko‘p qaysi davlat bilan savdo qiladi?

Yigirma besh yil avval AQSH dunyodagi asosiy savdo qudrati edi. Bugun esa Xitoy tovar savdosi bo‘yicha dunyoning aksariyat mamlakatlari uchun Amerikani ortda qoldirib, eng yirik savdo hamkoriga aylandi.
Ushbu xarita mamlakatlar 2000 va 2025-yillarda AQSH yoki Xitoy bilan ko‘proq savdo qilganini taqqoslaydi. Hisob-kitoblar Xalqaro valuta jamg‘armasining «Direction of Trade Statistics» ma’lumotlari asosida, import va eksportning umumiy hajmiga ko‘ra tuzilgan.

Xitoyning yuksalishi uning dunyoning ishlab chiqarish markaziga aylanishi hamda neft, mis, temir rudasi va soya kabi xomashyolarga bo‘lgan ulkan talabining ortishi bilan bog‘liq.

Amerika global savdoda hukmron bo‘lgan davr

AQSH XXI asrni juda kuchli pozitsiyada boshladi. Sovuq urush tugagach, liberal demokratiya va ochiq bozorlar sobiq Sovet hududlarida kengayib borayotgan, global savdo esa asosan Amerika iste’mol bozori atrofida shakllangan edi.

2000-yilda atigi 33 ta mamlakat Xitoy bilan AQSHga nisbatan ko‘proq savdo qilardi. Ularning aksariyati Qozog‘iston, Mug‘uliston, Myanma va Vietnam kabi Xitoy qo‘shnilari edi. Boshqalari esa Vashington bilan munosabatlari yomon yoki umuman mavjud bo‘lmagan davlatlar – Kuba, Eron, Liviya va Shimoliy Koreya edi.
2000-yillar davomida Xitoy jahon iqtisodiyotiga yanada ochildi. Bu jarayon 2001-yilda mamlakatning Jahon savdo tashkilotiga qo‘shilishi bilan tezlashdi. Ichki iqtisodiy islohotlar bilan birga, JST a’zoligi Xitoyning global ishlab chiqarish markaziga aylanishini jadallashtirdi.

Keyingi yillarda Xitoy Braziliya va Rossiya kabi yirik rivojlanayotgan iqtisodiyotlarning asosiy savdo hamkoriga aylandi. Arzon ishlab chiqarish eksportni kuchaytirdi, strategik xomashyolarga bo‘lgan talab esa rivojlanayotgan mamlakatlar iqtisodiyoti o‘sishini rag‘batlantirdi.

Xomashyo bumi va ishlab chiqarish qudrati

2000-yillar va 2010-yillar boshidagi xomashyo bumi Xitoyning jahon iqtisodiyotidagi markaziy rolini yanada mustahkamladi. 2012-yilga kelib u dunyoning ikkinchi yirik iqtisodiyotiga aylandi va ko‘plab savdo hamkorlarining iqtisodiy o‘sishiga turtki berdi.

Temir rudasi, soya, mis va neft kabi resurslarga Xitoy talabining keskin ortishi Global janub davlatlariga katta foyda keltirdi. Braziliya, Eron, Nigeriya va Rossiya kabi mamlakatlar yuqori xomashyo narxlaridan yutib chiqdi.

Shu bilan birga, Xitoy ishlab chiqarishi Shimoliy Amerika, G‘arbiy Yevropa va Sharqiy Osiyo kompaniyalari uchun arzonroq alternativaga aylandi. Zavodlar ishlab chiqarishni Xitoyga ko‘chira boshladi, iste’molchilar esa arzon mahsulotlardan foyda ko‘rdi.

Xitoyning global savdo ekspansiyasi

2025-yilga kelib, Xitoy Osiyo, Afrika, Janubiy Amerika va Yaqin Sharqning katta qismida asosiy savdo hamkoriga aylandi. Janubiy Amerikaning Kolumbiya va Venesueladan tashqari barcha yirik iqtisodiyotlari hozir Pekin bilan Vashingtonga nisbatan ko‘proq savdo qiladi. Afrikada esa faqat Lesoto va Esvatini AQSH bilan ko‘proq savdo qilmoqda.

AQSH Shimoliy Amerikaning katta qismida hali ham yetakchi o‘rinni saqlab turibdi. Biroq Yaqin Sharq yoki Hindu-Tinch okeani mintaqasida Vashington bilan Pekinga nisbatan ko‘proq savdo qiladigan yagona yirik iqtisodiyot – Isroil bo‘lib qolmoqda.

Yevropa esa ikkiga bo‘lingan holatda qolmoqda. Fransiya, Germaniya, Italiya va Buyuk Britaniya AQSH bilan ko‘proq savdo qiladi, Polsha va Ispaniya kabi davlatlar esa Xitoy bilan savdo aloqalarini chuqurlashtirgan.