«Reuters»: Saudiya Arabistoni Eronga qarshi maxfiy zarbalar berdi

Yaqin Sharqdagi urush davomida podshohlik hududiga qilingan hujumlarga javob sifatida Saudiya Arabistoni Eronga qarshi bir qator oshkor etilmagan zarbalar bergan. Bu haqda masaladan xabardor ikki g‘arb amaldori va ikki eronlik amaldorga tayanib, «Reuters» xabar berdi.

Avval xabar qilinmagan ushbu hujumlar podshohlikning Eron hududida to‘g‘ridan to‘g‘ri harbiy harakat amalga oshirgani ma’lum bo‘lgan birinchi holat hisoblanadi. Bu esa Saudiya Arabistoni o‘zining asosiy mintaqaviy raqibiga qarshi himoya masalasida ancha qat’iy pozitsiyaga o‘tayotganini ko‘rsatadi.

G‘arb amaldorlarining aytishicha, hujumlar «Royal Saudi Air Force» tomonidan mart oyi oxirlarida amalga oshirilgan. Ularning biri buni «Saudiyaga qilingan hujumlarga javob tarzidagi o‘zaro zarbalar» deb ta’riflagan.

«Reuters» hujum qilingan aniq obyektlarni mustaqil ravishda tasdiqlay olmagan. Izoh so‘roviga javoban, Saudiya tashqi ishlar vazirligining yuqori lavozimli vakili zarbalar haqiqatan ham amalga oshirilgan-qilinmaganiga bevosita to‘xtalmagan. Eron tashqi ishlar vazirligi esa izoh so‘roviga javob bermagan.
Saudiya Arabistoni an’anaviy ravishda xavfsizlik masalasida AQSH harbiy himoyasiga tayanib kelgan. Biroq 10 haftalik urush podshohlikni AQSH harbiy «qalqoni»ni yorib o‘tgan hujumlar oldida ancha himoyasiz qoldirdi.

Ko‘rfazdagi arab davlatlari javob zarbalarini boshladi

Saudiya hujumlari mojaroning yanada kengayganini ko‘rsatmoqda. Shuningdek, 28-fevral kuni AQSH va Isroilning Eronga qarshi havo hujumlari bilan boshlangan urush Yaqin Sharqning kengroq qismiga ham ommaviy ravishda tan olinmagan shaklda yoyilganini namoyon etmoqda.

AQSH va Isroil hujumlaridan keyin Eron Ko‘rfaz hamkorlik kengashiga a’zo barcha olti davlatga raketa va dronlar bilan zarba bergan. Hujumlar nafaqat AQSH harbiy bazalariga, balki fuqarolik obyektlari, aeroportlar va neft infratuzilmasiga ham qaratilgan. Shuningdek, Eron Ho‘rmuz bo‘g‘ozini yopib, global savdoga jiddiy ta’sir ko‘rsatgan.

Birlashgan Arab Amirliklari ham Eronga qarshi harbiy zarbalar bergani haqida «The Wall Street Journal» 11-may kuni xabar qildi. Saudiya va BAA harakatlari Eron hujumlaridan jabr ko‘rgan ko‘rfaz monarxiyalari javob qaytarishni boshlagan, ammo haqiqiy ko‘lami ko‘p jihatdan yashirin qolgan mojaroni ochib bermoqda.
Biroq ularning yondashuvi bir xil emas. BAA ancha keskin pozitsiyani egallab, Eronni ma’lum «narx to‘lash»ga majbur qilishga urinmoqda va Tehron bilan ochiq diplomatik muloqotga kamdan-kam kirishmoqda.

Saudiya Arabistoni esa aksincha, mojaro yanada avj olishining oldini olishga harakat qilmoqda va Eron bilan, jumladan Tehronning Ar-Riyoddagi elchisi orqali muntazam aloqani saqlab turibdi. Elchi izoh so‘roviga javob bermagan.

Saudiya tashqi ishlar vazirligining yuqori martabali vakili Eron bilan keskinlikni yumshatish bo‘yicha kelishuv mavjudligiga bevosita to‘xtalmagan, ammo shunday degan:

«Biz Saudiya Arabistonining keskinlikni pasaytirish, vazminlik va taranglikni kamaytirishga qaratilgan doimiy pozitsiyasini yana bir bor tasdiqlaymiz. Bu mintaqa va uning xalqlari barqarorligi, xavfsizligi va farovonligi yo‘lidagi yondashuvdir».

Zarbalar va keyingi deeskalatsiya

Eronlik va g‘arblik amaldorlarning aytishicha, Saudiya Arabistoni Eronni hujumlar haqida oldindan xabardor qilgan. Shundan so‘ng faol diplomatik muloqotlar va Saudiyaning yanada qattiq javob berish tahdidlari boshlangan. Bu esa ikki davlat o‘rtasida keskinlikni pasaytirish bo‘yicha o‘zaro tushunish shakllanishiga olib kelgan.

Xalqaro inqiroz guruhidagi Eron loyihasi direktori Ali Vayezning ta’kidlashicha, Saudiyaning javob zarbalari va keyingi deeskalatsiya bo‘yicha kelishuv «ikki tomon ham nazoratsiz avj olish qabul qilib bo‘lmas darajada katta yo‘qotishlarga olib kelishini pragmatik ravishda anglaganini» ko‘rsatadi. Uning fikricha, bunday voqealar ketma-ketligi «ishonch emas, balki mojaro keng mintaqaviy urushga aylanib ketishidan oldin qarshi tomonni cheklashga bo‘lgan umumiy manfaat»ni anglatadi.

Norasmiy deeskalatsiya AQSH va Eron 7-aprel kuni kengroq mojaro bo‘yicha o‘t ochishni to‘xtatish kelishuviga erishishidan bir hafta oldin kuchga kirgan. Oq uy izoh so‘roviga javob bermagan.
Eronlik amaldorlardan biri Tehron va Ar Riyod haqiqatdan ham deeskalatsiyaga kelishib olganini tasdiqlab, bu qadam «harbiy harakatlarni to‘xtatish, o‘zaro manfaatlarni himoya qilish va taranglikning kuchayib ketishini oldini olish»ga qaratilganini aytgan.

Uzoq yillardan beri raqobat qilib kelayotgan Eron va Saudiya Arabistoni – Yaqin Sharqdagi shialar va sunniylar yetakchi davlatlari – mintaqa bo‘ylab turli mojarolarda qarshi guruhlarni qo‘llab-quvvatlab kelgan. 2023-yilda Xitoy vositachiligidagi yarashuvdan so‘ng ikki davlat munosabatlarni tiklagan. Shu jumladan, Eron qo‘llab-quvvatlaydigan Yamandagi husiylar va Saudiya o‘rtasidagi o‘t ochishni to‘xtatish kelishuvi ham hozirgacha saqlanib turibdi.

Qizil dengiz orqali dengiz qatnovi ochiq qolgani sababli, Saudiya Arabistoni mojaro davomida ham neft eksport qilishda davom etdi. Shu bois podshohlik ko‘plab ko‘rfaz davlatlariga nisbatan iqtisodiy jihatdan nisbatan kamroq zarar ko‘rgan.

Shahzodaning aytishicha, podshohlik «vayrongarchilik o‘chog‘i»dan qochib qolgan

O‘tgan hafta oxirida Saudiyaga tegishli «Arab News» nashrida e’lon qilingan maqolasida Saudiya razvedkasining sobiq rahbari Turki al Faisal podshohlikning pozitsiyasini shunday izohladi:
«Eron va boshqalar podshohlikni vayronagarchilik o‘chog‘iga tortishga uringanida, bizning rahbariyatimiz fuqarolar hayoti va mol-mulkini himoya qilish uchun qo‘shni davlat tufayli kelib chiqqan og‘riqlarga chidamli bo‘lishni tanladi».

Saudiya Arabistonining zarbalari bir necha hafta davomida oshib borgan taranglik ortidan amalga oshirilgan. 19-mart kuni Ar Riyodda o‘tkazilgan matbuot anjumanida Saudiya tashqi ishlar vaziri Faysal bin Farhon podshohlik «zarur deb topilsa, harbiy choralar ko‘rish huquqini o‘zida saqlab qolishini» aytgan.
Oradan uch kun o‘tib, Saudiya Arabistoni Eronning harbiy attashesi va elchixonaning to‘rt nafar xodimini «persona non grata», ya’ni mamlakatda bo‘lishi nomaqbul shaxslar deb e’lon qildi.

Manbalarga ko‘ra, Eron podshohlikka bevosita hujumlarni qisqartirgan

G‘arb manbalarining aytishicha, mart oyi oxiriga kelib diplomatik muloqotlar hamda Saudiya Arabistonining Birlashgan Arab Amirliklariga o‘xshash yanada qattiqroq yondashuvni tanlab, qo‘shimcha javob zarbalari berish tahdidi keskinlikni pasaytirish bo‘yicha o‘zaro tushunishga olib kelgan.

«Reuters» hisob-kitobiga ko‘ra, 25–31-mart kunlari davomida Saudiyaga qarshi 105 tadan ortiq dron va raketa hujumi amalga oshirilgan bo‘lsa, 1–6-aprel oralig‘ida bu raqam 25 tadan sal ko‘proqqa tushgan.
G‘arb manbalarining baholashicha, kengroq o‘t ochishni to‘xtatish kelishuvidan oldingi kunlarda Saudiya Arabistoniga uchirilgan snaryadlar bevosita Erondan emas, balki Iroq hududidan yuborilgan. Bu esa Tehron to‘g‘ridan to‘g‘ri zarbalarni qisqartirganini, ammo unga yaqin guruhlar hali ham faol bo‘lib qolganini ko‘rsatadi.

12-aprel kuni Saudiya Arabistoni Iroq hududidan amalga oshirilgan hujumlar yuzasidan norozilik bildirish uchun Iroq elchisini chaqirtirgan. Saudiya va Eron o‘rtasidagi muloqotlar Eron hamda AQSH o‘rtasidagi kengroq sulhning dastlabki bosqichida taranglik yuzaga kelgan paytda ham davom etgan. Saudiya mudofaa vazirligi ma’lumotiga ko‘ra, 7–8-aprel kunlari podshohlikka qarshi 31 ta dron va 16 ta raketa uchirilgan.

Bu keskinlashuv Ar-Riyodni Eron va Iroqga qarshi javob choralarini ko‘rib chiqishga undagan. Shu bilan birga, Pokiston podshohlikni qo‘llab-quvvatlash va vaziyatni tinchlantirish maqsadida qiruvchi samolyotlarini joylashtirgan hamda diplomatik muzokaralar jadallashar ekan, barcha tomonlarni vazminlikka chaqirgan.