AQSHdagi siyosiy o‘zgarishlar Markaziy Osiyo bilan aloqalarga ta’sir qiladimi?

3-noyabr kuni AQSHda bo‘lib o‘tgan oraliq saylovlarda Demokratlar partiyasi Kongress ustidan nazoratni qo‘lga kiritdi. Shu tariqa prezident Donald Trampning Respublikachilar partiyasi Kongressdagi ko‘pchilik maqomini yo‘qotdi. Biroq demokratlar Markaziy Osiyo bo‘yicha o‘zlari ham shakllantirishda qatnashgan siyosatni davom ettirish imkoniyatiga ega. Bu siyosat AQSH ishlab chiqaruvchilari uchun milliardlab dollarlik buyurtmalar bilan ham bog‘liq.

Diplomatiya ortidagi Amerika ish o‘rinlari

Qozog‘iston «Wabtec» kompaniyasi bilan kelishuvni 2025-yil sentabr oyida imzolagan. AQSH Savdo vazirligi ma’lumotiga ko‘ra, Pensilvaniya shtatida joylashgan kompaniya keyingi o‘n yil davomida Qozog‘istonga yuk tashuvchi 300 ta lokomotiv uchun ehtiyot qismlar to‘plamini yetkazib beradi. Vazirlik ushbu kelishuv AQSHda 11 mingdan ortiq ish o‘rnini saqlab qolish va yaratishga xizmat qilishini bildirgan.

«O‘zbekiston havo yo‘llari» dastlab «Boeing» kompaniyasidan 14 ta Boeing 787-9 Dreamliner samolyotini sotib olishga buyurtma bergan. Shuningdek, yana 8 ta samolyot xarid qilish imkoniyatini ham saqlab qolgan. AQSH Savdo vazirligi dastlabki kelishuvning umumiy qiymatini taxminan 8,5 milliard dollarga baholagan. Keyinchalik aviakompaniya qo‘shimcha 8 ta samolyotni ham sotib olishga qaror qilgan. Natijada buyurtmalar soni 22 taga yetgan.

Bu xaridlar Qozog‘iston va O‘zbekistonga Vashington bilan munosabatlarni mustahkamlash uchun yana bir imkoniyat beradi. Chunki Markaziy Osiyo davlatlari bilan hamkorlik AQSH korxonalariga yangi buyurtmalar va Amerika fuqarolari uchun ish o‘rinlarini taqdim etadi. Shu sababli AQSH ishlab chiqaruvchilari Kongressda qaysi partiya ko‘pchilikni tashkil etishidan qat’i nazar, mintaqa bilan aloqalar davom etishidan manfaatdor.

Bayden davridan Tramp davrigacha

Markaziy Osiyo bilan foydali qazilmalar sohasidagi hamkorlik AQSHda prezident almashganidan keyin ham davom etdi.

Jo Bayden ma’muriyati 2024-yil sentabr oyida O‘zbekiston bilan muhim minerallar sohasida hamkorlik qilish to‘g‘risidagi memorandumni imzolagan. Ushbu kelishuv dunyo bozorida muhim minerallar yetkazib berish manbalarini ko‘paytirish va ta’minot zanjirlarini diversifikatsiya qilishga qaratilgan edi.

Donald Tramp prezidentligi davrida ham muhim minerallar va raqamli infratuzilma masalalari kun tartibidan tushmadi. Xususan, 19-oktabr kuni Samarqandda o‘tkazilgan C5+1 sammitida bu masalalar muhokama qilindi. AQSH va Markaziy Osiyoning beshta davlati Kaspiy dengizi orqali o‘tuvchi Transkaspiy yo‘lagi bo‘ylab savdoni kengaytirish hamda tadbirkorlar o‘rtasidagi aloqalarni kuchaytirishni qo‘llab-quvvatladi.

AQSH Kongressida ham Markaziy Osiyo bilan hamkorlik masalasida ikki partiya vakillari bir xil pozitsiyani qo‘llab-quvvatlayotgan holatlar bor. Masalan, oktabr oyida demokratik senator Kris Kuns va respublikachӣ senator Tim Shixi AQSHning ittifoqchilari bilan konchilik va foydali qazilmalarni qayta ishlash sohasidagi hamkorligini kuchaytirishga qaratilgan qonun loyihasini taqdim etdi. Uning maqsadi muhim minerallarni yetkazib berish zanjirlarini mustahkamlashdan iborat.

Shuningdek, fevral oyida demokratlar va respublikachilar tomonidan qo‘llab-quvvatlangan sun’iy intellekt bo‘yicha qonun loyihasi qayta taqdim etildi. U AQSHning ushbu sohadagi ilmiy tadqiqotlar va texnologiyalarni sinovdan o‘tkazish imkoniyatlarini rivojlantirishga qaratilgan.

Qozog‘iston ham bu yo‘nalishda AQSH kompaniyalari bilan hamkorlik qilmoqda. Xususan, 2026-yilning iyun oyida mamlakat Amerikaning «Firebird» texnologiya kompaniyasi bilan sun’iy intellekt infratuzilmasi va yuqori hisoblash quvvatlarini rivojlantirish bo‘yicha kelishuvlar imzolagan.

Markaziy Osiyo AQSH uchun nafaqat muhim minerallar manbai, balki Amerika texnologiyalari uchun ham yangi bozor hisoblanadi. Bu yo‘nalishlarning ikkalasi ham demokratlar va respublikachilar tomonidan qo‘llab-quvvatlab kelingan. Shu bois Kongressda ko‘pchilikka aylangan demokratlarning ham mintaqa bilan aloqalarni davom ettirish uchun o‘z manfaatlari bor.

Kongress oldidagi hal qilinmagan masalalar

Demokratlar Kongressdagi ko‘pchilikni 2027-yilning yanvaridan boshlab egallaydi. Bu ularga qo‘mitalar ustidan nazorat va qonun loyihalarini qabul qilish, shuningdek, hukumat faoliyatini nazorat qilishda ko‘proq imkoniyat beradi.

Biroq Markaziy Osiyo davlatlari Vashingtondagi ikki muhim tarafdoridan ayriladi. 2024-yilda Senatda Markaziy Osiyo bo‘yicha guruh tuzgan respublikachi Stiv Deyns va demokrat Gari Piters 2027-yil yanvar oyida senatorlikdan ketadi.

Ularning o‘rnini egallaydigan senatorlar mintaqa bilan savdo aloqalarini kengaytirish bo‘yicha hali hal qilinmagan masalalarga duch keladi. Xususan, Qozog‘iston va O‘zbekiston hanuzgacha Sovuq urush davridan qolgan Jekson–Venik tuzatishi ta’sirida. Ushbu hujjat ikki davlat bilan savdo qilishga ayrim cheklovlar qo‘yadi. Uni bekor qilish bo‘yicha esa bir necha yildan beri chaqiriqlar yangramoqda.

2025-yilning noyabr oyida respublikachӣ va demokratik senatorlar ushbu cheklovlarni bekor qilishga qaratilgan qonun loyihasini taqdim etgan edi.

2026-yil sentabr oyida AQSH Vakillar palatasida o‘tkazilgan eshituvlarda ham har ikki partiya vakillari cheklovlarni bekor qilish masalasini muhokama qildi. Unda Qozog‘istonning uran eksporti va muhim minerallar savdosini kengaytirish imkoniyatlari haqida so‘z bordi.

Shunday qilib, AQSH kompaniyalari Markaziy Osiyo davlatlari bilan 2030-yillargacha davom etadigan yirik shartnomalar tuzayotgan bir paytda, Kongress hali ham 1974-yilda joriy etilgan savdo cheklovlarini bekor qilish masalasini hal qila olmagan.

Endi yangi Kongress ushbu masala bo‘yicha qaror qabul qilishi kerak. Eng muhimi, demokratlar va respublikachilar tomonidan bildirilgan qo‘llab-quvvatlash amalda qonun qabul qilinishiga olib keladimi yoki yo‘qmi — bu hozircha ochiq qolmoqda.

Eslatib o‘tamiz, avvalroq Amerika tashqi siyosat idorasining rahbari O‘zbekistonga kelgandi. Samarqandga kelgan amerikalik tadbirkorlar orasida «Boeing» aviakompaniyasi, «Citibank» banki va «Franklin Templeton» investitsiya fondi vakillari, shuningdek, muhim foydali qazilmalar bilan ishlaydigan kompaniyalar bor edi.