Eron urushi: global tartibga ta’sir

28-fevraldan beri Isroil va AQSH Eronga qarshi tajovuzkor urush olib bormoqda. Bunga javoban Tehron raketalar va dronlar bilan qasos zarbalarini yo‘lladi hamda Ho‘rmuz bo‘g‘ozini qisman yopib qo‘ydi.

Sensatsion sarlavhalar soyasida qolib ketayotgan keng ko‘lamli strategik, tarixiy va gumanitar oqibatlar ushbu mojaroning nafaqat mintaqa, balki butun dunyo uchun naqadar muhimligini teran tahlil qilishni talab etadi. Kundalik taktik amaliyotlar haqidagi xabarlar oqimidan biroz chekinib qarasak, bu urush harbiy qudratning cheklanganini, global tartibning beqarorligini hamda geografiya va tarixning qanchalik buyuk ahamiyatga ega ekanini namoyon qilmoqda.

Eron — oddiy nishon emas

Mazkur urushning asl mohiyatini anglash uchun, avvalo, nishonga olingan mamlakatning tabiatini to‘g‘ri tushunish lozim. Eron — istalgan vaqtda osongina jilovlab olinadigan yoki o‘zgartirish mumkin bo‘lgan chekkadagi zaif davlat emas. Aksincha, u — bepoyon hududga, uzluksiz davlatchilik tarixiga va strategik jihatdan mustahkam poydevorga ega fundamental davlatdir.

Mamlakatning sharqiy tog‘lari amalda o‘tib bo‘lmas darajada mustahkam qalqon bo‘lib qolmoqda. Qora dengiz tarafga qaragan shimoliy hududlar Isroil havo zarbalari yetib borishi qiyin bo‘lgan mintaqa hisoblanadi. Bu hududlarda quruqlikdan bostirib kirish ham o‘ta murakkab vazifadir, eng asosiysi, bunday urinish Rossiyani to‘g‘ridan-to‘g‘ri mojaroga tortish xavfini tug‘diradi.

Qadim zamonlardan to shu kunga qadar bu mintaqa bosqinchilarga tinimsiz qarshilik ko‘rsatib kelgan. Harbiy kuch infratuzilmani vayron qilishi mumkindir, biroq u yangi siyosiy legitimlikni osonlikcha qaror toptira olmaydi yoki butun bir sivilizatsiyaning tarixiy xotirasini shunchaki o‘chirib tashlay olmaydi.

Xavfsizlik illyuziyasining qulashi

Hozirgi urush mintaqaviy xavfsizlik borasidagi ko‘p yillik qarashlarni ham yo‘qqa chiqardi.

O‘nlab yillar davomida Ko‘rfaz barqarorligi AQSH kafolatlariga tayanib kelgan. Bu tizim 1980-yillardagi Eron-Iroq urushi davrida shakllana boshlagan, 1990-yillardagi Ko‘rfaz urushidan so‘ng kengaygan va yangi ming yillik boshidagi Iroq urushidan keyin mustahkamlangan edi. Biroq bugunga kelib, mazkur tizimning poydevorlari jiddiy larzaga kelgan.

Bir vaqtlar o‘zini himoyalangan deb hisoblagan va AQSH bazalariga joy bergan davlatlar endi aynan mana shu harbiy obyektlar mavjudligi sababli Eronning nishoniga aylanmoqda. Tiyib turish vositasi sifatida yaratilgan platformalar ehtimoliy nishonlarga aylanib ulgurdi, Eronning hujumlari esa Ko‘rfaz davlatlaridagi fuqarolik infratuzilmalariga ham ko‘chmoqda. Xavfsizlikni ta’minlashi kerak bo‘lgan ilg‘or harbiy kuchlarni joylashtirish mantig‘i, aksincha, mintaqaning zaifligini yanada oshirib yubordi.

Bu haqiqatni tan olmasdan turib, Ko‘rfazda birorta ham barqaror xavfsizlik tizimini yaratib bo‘lmaydi. Mustahkam tartib mintaqaning asosiy o‘yinchilari — Eron, Iroq, Turkiya, Misr va Suriyani xavfsizlik siyosatining shunchaki obyekti emas, balki teng huquqli ishtirokchilari sifatida o‘z ichiga olishi shart. Tashqi kuchlar bu jarayonda faqat kafil bo‘lishi mumkin, biroq me’mor emas.

Bir qarashda bu mojaro faqat mintaqaviy miqyosga egadek tuyulishi mumkin. Aslida esa uning oqibatlari global ahamiyatga ega.

Zamonaviy global iqtisodiyot — o‘zaro uzviy bog‘langan yaxlit tizimdir. Shu bois, energetika bozorlari, ta’minot zanjirlari va moliyaviy tarmoqlardagi «inqiroz to‘lqini» har qanday harbiy amaliyotga qaraganda ancha tezroq va kengroq yoyiladi.

XX asr boshlaridagi nisbatan tarqoq global tizimlardan farqli o‘laroq, zamonaviy bozorlar «domino tamoyili» asosida ishlaydi: tizimning bir nuqtasidagi uzilish butun global tartib bo‘ylab yashin tezligida tarqalib ketadi.

Keng e’tirof etilgan tarixiy va BMT ma’lumotlariga asoslangan hisob-kitoblarga ko‘ra, ikkita Jahon urushi oqibatida taxminan 120 million kishi halok bo‘lgan. Bular iqtisodiy va siyosiy tizimlarni butunlay o‘zgartirib yuborgan halokatli voqealar edi, ammo ular o‘zaro bog‘liqlik darajasi ancha past bo‘lgan iqtisodiy makonda yuz bergan.

Bugungi kunda esa global iqtisodiyot ancha zaifroq. Birgina mintaqadagi urushning ta’siri iqtisodiy o‘sishni izdan chiqarishi, narx-navoni osmonga sapchitishi, oziq-ovqat xavfsizligiga putur yetkazishi va beshta qit’ada geosiyosiy beqarorlikni avj oldirishi mumkin.

Xalqaro huquq va axloqiy merosning yemirilishi

Shu bilan birga, bu urush qurolli mojarolarni jilovlashga qaratilgan huquqiy normalardan xavotirli darajada chekinilayotganini ham ko‘rsatmoqda.

Zamonaviy xalqaro gumanitar huquq, xususan, uning asosi bo‘lmish To‘rtinchi Jeneva konvensiyasi Ikkinchi Jahon urushidan so‘ng ishlab chiqilgan edi. E’tiborlisi, ushbu normalarning eng ashaddiy himoyachilari — keng ko‘lamli urushning qanchalik halokatli insoniy yo‘qotishlarga olib kelishiga bevosita guvoh bo‘lgan va harbiy harakatlarga axloqiy chegaralar o‘rnatishga intilgan harbiy qo‘mondonlarning o‘zlari edi.

Xalqaro Qizil Xoch Qo‘mitasi kabi institutlar ushbu tamoyillarni tizimlashtirishda, tinch aholi himoyasini ta’minlash va urush davridagi xatti-harakatlarni tartibga solishda markaziy rol o‘ynagan.

Biroq bugungi kunga kelib, ushbu huquqiy va axloqiy meros jiddiy sinovga duch kelmoqda. Insoniyatning eng qonli fojialaridan saboq chiqarish asosida yaratilgan bu huquqiy qoliplarning o‘zi endilikda shunchaki amal qilinmaydigan «o‘lik qoidalar»ga aylanib qolish xavfi ostida turibdi.

Kuch, vaqt va tinchlik masalasi

Mohiyatan, mazkur mojaro kuch ishlatish, vaqt omili va barqaror tinchlikka erishish imkoniyatlari borasidagi fundamental savollarni kun tartibiga chiqarmoqda.

Harbiy ustunlik jarayonlar sur’atini vaqtincha Isroil va AQSH foydasiga hal qilishi mumkin. Ular zarbalar sur’atini va vayronagarchiliklar ketma-ketligini belgilab berishi mumkin, ammo geografiya, ko‘p asrlik tarix va xalq irodasi bilan shakllangan haqiqiy «vaqt mezoni» hamon Eronning strategik ustunligi bo‘lib qolmoqda.

Ikkinchi jahon urushining misli ko‘rilmagan vayronagarchiliklarini boshdan kechirgan avlod urush dahshatlarini qonunlar va institutsional tartib orqali jilovlashga intilgan edi. Yana bir bor ta’kidlash joizki, Jeneva konvensiyalari kabi huquqiy normalarni ilgari surganlar — keng ko‘lamli urush dahshatlarini o‘z ko‘zi bilan ko‘rgan o‘sha harbiy qo‘mondonlarning aynan o‘zlari edi. Ular jang maydonidan yiroqda bo‘lgan va ko‘pincha frontdagilarning sog‘lom fikriga zid ravishda urush olovini yoquvchi siyosiy rahbarlardan farqli o‘laroq, haqiqiy fojianing bahosini yaxshi bilishgan.

Bugungi kunda siyosiy rahbariyat tarix saboqlari, huquq me’yorlari va ehtimoliy oqibatlardan uzilib qolgandek taassurot uyg‘otmoqda. Shunday sharoitda yangi avlod, xususan, amaldagi harbiy tuzilmalar vakillari vazminlik va strategik tiyib turish naqadar zarurligini yana bir bor ta’kidlashlari kerakdir.