Moliyalashtirish bo‘yicha shubhalardan so‘ng Rog‘un GES qurilishi yana tezlashdi

Tojikistondagi ulkan Rog‘un GESi qurilishi so‘nggi bir yil ichida sezilarli darajada oldinga siljidi. Bu esa o‘tgan yilning yozida loyiha hayotiyligi borasida paydo bo‘lgan shubhalarga barham berilgandek taassurot uyg‘otmoqda.

Iyun oyida Jahon banki Ijrochi direktorlar kengashi loyiha uchun 300 million dollarlik grant ajratishni ma’qulladi. Bu 2024-yilning dekabrida tasdiqlangan 350 million dollarlik grantdan keyingi ikkinchi moliyalashtirish bosqichidir. To‘g‘on qurilishini amalga oshirayotgan Italiyaning infratuzilma kompaniyasi «WeBuild Group» avgust oyida loyihaning 2,3 milliard dollarlik ikkinchi bosqichida ishlar boshlanganini ma’lum qildi. Kompaniya, shuningdek, to‘g‘on balandligi dengiz sathidan 1155 metrga yetkazilganini bildirdi. Bu suv omboridagi suv sathini yana 49 metrga ko‘tarish va allaqachon o‘rnatilgan oltita turbina ichidan ikkitasining ishlab chiqarish quvvatini oshirish imkonini beradi.

Tojikiston hukumati Vaxsh daryosi vodiysida Rog‘un GESi qurilishini 2016-yildan buyon davom ettirmoqda. Loyiha uchun allaqachon 3 milliard dollardan ortiq mablag‘ sarflangan. Agar to‘g‘on loyihada ko‘zda tutilganidek 335 metr balandlikda qurilsa, u dunyodagi eng baland to‘g‘onga aylanadi.

GESning maksimal yillik elektr energiyasini ishlab chiqarish quvvati 14 ming 400 gigavatt-soat bo‘lishi rejalashtirilgan. Bu Tojikistonning hozirgi elektr energiyasi ishlab chiqarish hajmining qariyb 60 foiziga teng.

So‘nggi yutuqlar 2025-yil yoz oxirida Rossiya matbuoti va «S&P Global Ratings» tomonidan Jahon banki Rog‘un loyihasini moliyalashtirishni fuqarolik jamiyati guruhlarining e’tirozlari hamda to‘g‘onning moliyaviy barqarorligi bo‘yicha ogohlantirishlarni o‘rganish uchun vaqtincha to‘xtatgani haqida xabarlar tarqalganidan keyin yuz berdi.

Jahon bankining Tojikistondagi vakolatxonasi 23-sentabr kuni «Eurasianet»ga bergan bayonotida loyiha bo‘yicha mablag‘lar ayrim kelishilgan shartlar bajarilmaguncha ajratilishi mumkin bo‘lmaganini bildirdi. Ushbu shartlar 2025-yil 22-dekabrda bajarilgan.

«Bankning loyihadagi ishtirokini vaqtincha to‘xtatish yoki muzlatish bo‘lmagan», — deydi Jahon banki.

Tojikiston hukumati Rog‘un qurilishidagi so‘nggi siljishlarni ijobiy baholamoqda.

«2027-yilda energetik mustaqillikka erishishimizga to‘liq ishonaman», — dedi Tojikiston moliya vaziri Fayziddin Qahhorzoda 22-iyul kuni Dushanbe shahrida o‘tkazilgan matbuot anjumanida.

Loyiha 73 yoshli prezident Emomali Rahmonning siyosiy merosidagi asosiy loyihalardan biri sifatida ko‘rilmoqda. Hukumat Rog‘un GESi yetarli miqdorda elektr energiyasi ishlab chiqarib, undan elektr eksporti orqali daromad olish, shuningdek, sanoatni kengaytirish va mamlakatda endigina shakllanayotgan sun’iy intellekt sohasini rivojlantirish uchun energiya ta’minotini kuchaytirishga umid qilmoqda.

Avgust o‘rtalarida e’lon qilingan hisobotida S&P Tojikiston hukumati loyihani yakunlash uchun hali taxminan 5,8 milliard dollar mablag‘ topishi kerakligini baholagan. Hozirgi reja bo‘yicha loyiha 2035-yilda yakunlanishi kerak.

To‘g‘on tanqidchilari esa Rog‘un qurilishining davom etayotganidan xavotirda. Tanqidchilar uzoq vaqtdan beri to‘g‘on ekologiyaga jiddiy zarar yetkazishi va suv ombori qurilishi sababli ko‘chirilishi kutilayotgan 50 mingga yaqin aholiga og‘ir ijtimoiy-iqtisodiy ta’sir ko‘rsatishi mumkinligini ta’kidlab keladi. Shu bilan birga, suv omborini to‘ldirish uchun bir necha yil davomida Amudaryo havzasidan katta miqdorda suv yo‘naltirilishi kerak bo‘ladi. Mazkur hudud esa allaqachon suv tanqisligi bosimini boshdan kechirmoqda.

«Moliyalashtirishning yangi bosqichi ekologik va ijtimoiy himoya choralarini yakunlash bo‘yicha qo‘yilgan moliyaviy shartlarning sezilarli darajada qisqarishi bilan birga keldi. Ular ikkinchi bosqich mablag‘larini ajratgach, qarz oluvchiga ta’sir o‘tkazish uchun deyarli hech qanday vosita qolmaydi», — dedi loyihaga qarshi bo‘lgan ekologik nodavlat tashkilot «Rivers without Boundaries» koordinatori Yevgeniy Simonov.

Simonovning aytishicha, Jahon banki joriy yilning fevralida fuqarolik jamiyati guruhlarining xavotirlarini navbatdagi maslahatlashuvlar doirasida ko‘rib chiqishga va’da bergan. Biroq uning fikricha, bankning shaffoflik yetishmasligi va amaliy jihatdan sezilarli choralar ko‘rmagani ushbu guruhlarning jarayonga bo‘lgan ishonchini susaytirgan.

Jahon banki Ijrochi direktorlar kengashi yig‘ilishi raisining mablag‘ ajratishni ma’qullagan yig‘ilish bo‘yicha xulosasida shunday deyilgan:

«Direktorlar dastur hanuz yuqori xavf va yuqori natija ehtimoliga ega loyiha bo‘lib qolayotganini ta’kidladi. Bu esa monitoring va nazoratning kuchli tizimlarini talab qiladi».

Jahon bankining yangi mablag‘laridan tashqari, «Abu Dhabi Fund for Development» fevral oyining boshida loyihaning hozirgi bosqichi uchun 100 million dollarlik kredit ajratish bo‘yicha kelishuv imzoladi. Iyul oyining oxirida esa Italiyaning davlat investitsiya tashkiloti «Cassa Depositi e Prestiti» Jahon banki konsorsiumi orqali 150 million dollar investitsiya kiritish majburiyatini oldi.

Hozir loyiha uchun eng katta savollardan biri — Yevropa investitsiya bankining 500 million dollarlik rejalashtirilayotgan sarmoyasi, shuningdek, Osiyo taraqqiyot bankining yana 500 million dollargacha imtiyozli kredit va grantlari masalasi bo‘lib qolmoqda.

Tojikiston moliya vaziri Qahhorzodaning so‘zlariga ko‘ra, Yevropa tomoni bilan muzokaralar yakuniy bosqichga yetgan va Tojikiston bank ma’muriyatining qarorini kutmoqda.

Yevropa Ittifoqi Rog‘un to‘g‘onini mintaqadagi ta’sirini kuchaytirish va Rossiyaning mavqeini kamaytirish vositasi sifatida ko‘rmoqda. Yigirma yil avval Rossiya ushbu loyihada yetakchi rolni egallashi kutilgan edi.

Umuman olganda, moliya vazirining aytishicha, Tojikiston xalqaro moliyaviy tashkilotlardan 1,5 milliard dollarlik moliyalashtirish majburiyatlarini jalb qilgan.

«Bu jarayonning jadallashishiga “guruh bo‘lib moliyalashtirish” sabab bo‘lmoqda», — dedi «Rivers without Boundaries» vakili Simonov.

Uning fikricha, kichik xalqaro moliyaviy tashkilotlar «shubhali» loyihalarga qo‘shilmoqda, chunki ular Jahon bankining loyihani tekshirish va baholash jarayoniga tayanish mumkin deb hisoblaydi.

Tojikistonning o‘zi ham loyiha uchun mablag‘ ajratishda davom etmoqda. Moliya vazirining ma’lum qilishicha, mamlakat 2026-yilning birinchi yarmida davlat daromadlaridan 400 million dollarni Rog‘un loyihasiga yo‘naltirgan. Yilning ikkinchi yarmida esa yana 300 million dollar ajratish rejalashtirilgan.

GES qurilishiga bir paytlar Karimov qarshi chiqqan

Tojikiston – O‘zbekistonning qo‘shnisi. Markaziy Osiyoda joylashgan tog‘li davlat. Ilgari O‘zbekiston kabi SSSR tarkibida bo‘lgan bu mamlakat dengizga chiqish imkoniyatiga ega emas. Hududining 93 foizi tog‘li bo‘lib, foydali qazilmalar zaxiralari mavjud bo‘lsa-da, ularni qazib olish va tashish katta xarajat va mashaqqat talab qiladi. Tojikistonda Markaziy Osiyodagi barcha suv resurslarining qariyb 60 foizi hosil bo‘lishiga qaramay, qishda bu yerda elektr tanqisligi kuchayadi. Chekka hududlar tom ma’noda zulmat ichida qoladi. Ana shu energetik muammolarni hal qilish uchun Tojikiston hukumati Rog‘un GESini barpo etishga kirishgan.
Loyiha Tojikiston uchun katta iqtisodiy ahamiyatga ega, ammo bu ulkan inshoot mintaqadagi boshqa davlatlar, jumladan, o‘zbekistonliklar uchun xavfli sanaladi. Orolning qurishi, kasalliklar, O‘zbekistonning Tojikiston bilan chegara hududida yuzaga keladigan ulkan suv toshqinlari – bularning hammasini birgina Tojikistonning Rog‘un GESi keltirib chiqarishi mumkin.

1991-yildan keyin O‘zbekistonning birinchi prezidenti Islom Karimov Rog‘un GES qurilishiga qarshi chiqqan. U seysmik jihatdan xavfli hududda dunyodagi eng baland to‘g‘on paydo bo‘lishidan xavotir bildirgan.

2012-yil Qozog‘istonga tashrif buyurgan Islom Karimov prezident Nursulton Nazarboyev bilan uchrashuvidan so‘ng o‘tkazilgan matbuot anjumanida Tojikistondagi Rog‘un va Qirg‘izistondagi Qambarota GESlari qurilishi borasida alohida to‘xtalgan.

Qozog‘iston matbuotining yozishicha, Islom Karimov Rog‘un va Qambarota gidrostansiyalari loyihalari ustida xalqaro tekshiruv o‘tkazilishi zarurligini ta’kidlagan.

Eslatib o‘tamiz, avvalroq Rog‘un GES uchun milliard dollarlik shartnoma tayyorlanayotgani haqida yozgan edik. Jahon bankining yangi xaridlar rejasi Rog‘un qurilishining qaysi bosqichda ekani, hali qanday yirik ishlar bajarilishi kerakligi va xalqaro moliya tashkilotlari bu jarayonda qanday rol o‘ynayotganini ko‘rsatadi.