«New START» tugadi: Tramp Putinning taklifini rad etdi

AQSH prezidenti Donald Tramp 5-fevral kuni Rossiya prezidentining strategik yadroviy qurollar joylashtirilishiga qo‘yilgan cheklovlarni ixtiyoriy ravishda bir yilga uzaytirish taklifini rad etdi. Bu cheklovlar 20 yildan ortiq vaqt davomida amal qilib kelgan shartnoma muddati tugagach o‘z kuchini yo‘qotgan edi.

«New START»ni uzaytirish o‘rniga, biz yadroviy masalalar bo‘yicha mutaxassislarimizga kelajakda uzoq muddat amal qiladigan yangi, yaxshilangan va modernizatsiya qilingan shartnoma ustida ishlashni topshirishimiz kerak», – deb yozdi Tramp «Truth Social» ijtimoiy tarmog‘idagi postida.

Qurollarni nazorat qilish tarafdorlari shartnoma muddatining tugashi yadroviy qurollanish poygasini tezlashtirib yuborishidan ogohlantirmoqda. Ayni paytda, AQSHdagi ayrim muxoliflar ushbu kelishuv Rossiya va Xitoy tomonidan kelayotgan yadroviy tahdidlarni jilovlash uchun yetarli miqdorda qurol joylashtirish imkoniyatini cheklab qo‘yganini ta’kidlamoqda.

Trampning bayonoti Rossiya prezidenti Vladimir Putinning 2010 yilgi kelishuvda belgilangan cheklovlarga – 700 ta yetkazib berish tizimi (raketa, samolyot va suvosti kemalari) doirasida 1 550 ta yadroviy zaryad limitiga – tomonlar bir yil davomida amal qilish taklifiga javob bo‘ldi.

«New START» Sovuq urush davridan boshlab yarim asrdan ortiq vaqt davomida dunyodagi eng yirik ikki yadroviy derjava – AQSH va Rossiya o‘rtasida tuzilgan qurollarni nazorat qilish bo‘yicha shartnomalar zanjiridagi so‘nggisi edi. U faqat bir marta uzaytirish imkoniyatini nazarda tutgan bo‘lib, 2021 yilda Vladimir Putin va AQSHning sobiq prezidenti Jo Bayden uni besh yilga uzaytirishga kelishgan edi.

Tramp o‘z postida «New START»ni «yomon muzokara qilingan kelishuv» deb atadi va uning «qo‘pol ravishda buzilayotganini» bildirdi. Bu, ehtimol, Putinning 2023 yilda tekshiruvlar va tomonlarning kelishuvga rioya qilayotganiga ishonch hosil qilishga qaratilgan boshqa chora-tadbirlarni to‘xtatish qaroriga ishora qiladi. Putin bu qarorini AQSHning Ukrainaga Rossiyaning 2022 yildagi keng ko‘lamli bosqiniga qarshi kurashda ko‘rsatayotgan yordami bilan izohlagan edi.

Oq uy matbuot kotibi Kerolayn Livitt jurnalistlarga AQSH Rossiya bilan muzokaralarni davom ettirishini ma’lum qildi.

Ikki tomon ham muzokaralarga ochiq ekanini bildirmoqda

Avvalroq Kreml matbuot kotibi Dmitriy Peskov Rossiya Vashington Putin taklifiga konstruktiv javob bersa, AQSH bilan muloqotga kirishishga tayyor ekanini aytgan edi.

«Qarang, agar qandaydir konstruktiv javoblar bo‘lsa, albatta, biz muloqot olib boramiz», – dedi Peskov jurnalistlarga.

BMT har ikki tomonni shartnomani qayta tiklashga chaqirdi.

Qurollar soniga cheklovlar belgilashdan tashqari, «New START» shartnomasi mutaxassislar ta’kidlashicha, yadroviy raqiblar o‘rtasida muayyan darajada ishonch va barqarorlikni shakllantirgan tekshiruv rejimlarini ham o‘z ichiga olgan bo‘lib, bu dunyoni yanada xavfsiz qilishga xizmat qilgan.

Agar shartnoma o‘rnini bosadigan hech qanday kelishuv bo‘lmasa, xavfsizlik tahlilchilari xato hisob-kitoblar xavfi yuqori bo‘lgan yanada xatarli muhit yuzaga kelishini qayd etmoqda. Bir-birining niyatlari haqida eng yomon ssenariylarga tayanishga majbur bo‘lgan AQSH va Rossiya o‘z yadroviy arsenallarini oshirishga rag‘bat sezishi mumkin. Ayniqsa, Xitoy o‘z yadroviy salohiyatini jadal ravishda oshirayotgan bir paytda bu yanada dolzarb ahamiyat kasb etadi.

Tramp «New START»ni yaxshiroq kelishuv bilan almashtirishni va unga Xitoyni ham jalb etishni istashini bildirgan. Biroq Pekin Moskva va Vashington bilan bunday muzokaralarga kirishishdan bosh tortmoqda. Xitoyda yadroviy zaryadlar soni ularnikiga nisbatan ancha kam – taxminan 600 ta, Rossiya va AQSHda esa har birida taxminan 4 mingtadan.

Kecha, 5-fevral kuni ham ushbu pozitsiyani takrorlab, Xitoy shartnoma muddatining tugaganini afsuslanarli holat deb atadi va AQSHni Rossiya bilan «strategik barqarorlik» masalalari bo‘yicha muloqotni qayta boshlashga chaqirdi.

Shartnoma muddatining tugash sanasi atrofida noaniqlik

Shartnoma aniq qachon o‘z kuchini yo‘qotishi borasida tushunmovchiliklar kuzatildi, biroq Peskov uning amal qilish muddati 5-fevral kuni oxirida tugashini aytdi.

Rossiya Tashqi ishlar vazirligi Moskva shartnoma endi amal qilmaydi, deb hisoblayotganini va har ikki tomon keyingi qadamlarini mustaqil ravishda tanlashda erkin ekanini bildirdi. Vazirlik Rossiya milliy xavfsizlikka nisbatan yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan qo‘shimcha tahdidlarni kamaytirish uchun «keskin harbiy-texnik qarshi choralar» ko‘rishga tayyor ekanini, biroq diplomatiya uchun ham ochiqligini ta’kidladi.

Bu ogohlantirish, ehtimol, Tramp «New START»ga rioya qilish doirasida qabul qilingan ayrim choralarni bekor qilib, AQSHning yadroviy joylashtirish hajmini kengaytirishi mumkinligiga javob sifatida aytilgan. Xususan, gap qit’alararo ballistik raketalar va suvosti kemalaridan uchiriladigan raketalardan olib tashlangan yadroviy zaryadlarni yana joylashtirish haqida bormoqda.

2023 yilda Kongress tomonidan tuzilgan ikki partiyali komissiya AQSHga zaxiradagi yadroviy zaryadlarning bir qismini yoki barchasini qayta joylashtirish rejalarini ishlab chiqishni tavsiya etgan edi. Komissiya fikricha, mamlakat Rossiya va Xitoyga qarshi bir vaqtning o‘zida urush olib borish ehtimoliga tayyor turishi kerak.

2022 yilda Rossiyaning bosqinidan buyon urush holatida bo‘lgan Ukraina shartnoma muddatining tugashini Rossiyaning «jahon xavfsizlik arxitekturasini parchalash»ga qaratilgan harakatlari oqibati, deb atadi hamda buni «Ukrainaga xalqaro qo‘llab-quvvatlashni susaytirishga qaratilgan yadroviy shantajning yana bir vositasi» sifatida baholadi.

Strategik yadroviy qurollar – bu yadroviy urush yuz bergan taqdirda har ikki tomon bir-birining poytaxti, harbiy va sanoat markazlariga zarba berish uchun ishlatadigan uzoq masofali tizimlardir. Ular quvvati nisbatan past bo‘lgan va cheklangan zarbalar yoki jang maydonida qo‘llash uchun mo‘ljallangan taktik yadroviy qurollardan farq qiladi.

Mutaxassislar ta’kidlashicha, agar hech qanday kelishuv bilan cheklanmasa, Rossiya va AQSH bir necha yil ichida har biri yuzlab qo‘shimcha yadroviy zaryadlarni joylashtirishi mumkin.

«Shaffoflik va bashorat qilib bo‘ladiganlik qurollarni nazorat qilishning ko‘zga ko‘rinmas, ammo juda muhim afzalliklaridan bo‘lib, ular tiyib turish siyosati va strategik barqarorlikning asosini tashkil etadi», – dedi Stokgolm xalqaro tinchlik tadqiqotlari instituti direktori Karim Haggag.