«Sizni yonimda, okopda ko‘rishni xohlardim»: Bush va Putin o‘rtasidagi yana sakkizta suhbat maxfiylikdan chiqarildi

Jorj Vashington universiteti huzuridagi Milliy xavfsizlik arxivi Vladimir Putin va kichik Jorj Bush o‘rtasida 2001 yildan 2003 yilgacha bo‘lib o‘tgan yana sakkizta suhbat mazmunini e’lon qildi. O‘sha yillarda har ikki prezident ham hamkorlik yo‘llarini faol izlagan. Amerika-Rossiya munosabatlaridagi NATOning kengayishi, AQSHning raketaga qarshi mudofaa shartnomasidan chiqish istagi va Jekson-Venik tuzatishi kabi muammolarga qaramasdan, Putin va Bush terrorizmga qarshi kurash hamda yadroviy qurollarni tarqatmaslik sohalarida yaqin hamkorlikni yo‘lga qo‘ya olgan. Suhbatlar hatto murakkab mavzular haqida bo‘lganda ham, ularning ohangi doimiy ravishda do‘stona bo‘lib qolgan — hujjatlar Bush va Putin o‘zlarining birinchi prezidentlik muddatlari davomida iliq shaxsiy munosabatlar o‘rnatishga muvaffaq bo‘lganini aniq tasdiqlaydi.

2001 yil 6-iyul

Ikki davlat rahbari o‘rtasidagi ilk suhbat 2001 yil 6-iyul sanasiga to‘g‘ri keladi; u Bush va Putin ishtirokida Sloveniyada o‘tkazilgan sammitdan uch hafta o‘tib amalga oshgan. Putin Bushni tug‘ilgan kuni hamda AQSHda nishonlangan Mustaqillik kuni bilan tabriklagan. Bush o‘z navbatida, tug‘ilgan kuni bilan tabriklagan birinchi davlat rahbari bo‘lgan Putindan qo‘ng‘iroq qabul qilish u uchun «sharaf» ekanini aytadi va Rossiya prezidentiga uni shunchaki «Jorj» deb chaqirishni taklif qiladi. AQSH prezidenti, shuningdek, suhbatdan ikki kun avval Irkutsk yaqinida sodir bo‘lgan, 145 kishining umriga zomin bo‘lgan Tu-154 samolyoti halokati munosabati bilan hamdardlik bildiradi.

Suhbat davomida Bush Iroq mavzusiga to‘xtaladi: AQSH prezidenti bu borada siljish yo‘qligidan noliydi va agar Moskva bilan Vashington hamkorlik qilsa, «Iroq xalqiga foyda keltiradigan», lekin shu bilan birga Moskvaning tijoriy manfaatlariga zarar yetkazmaydigan «aqlli sanksiyaviy yechim» topishga umid bildiradi. Muloqot yakunida Bush Putinga: «Ingliz tilingiz tobora yaxshilanib boryapti», deya iltifot ko‘rsatadi.

2001 yil 12 sentabr

Ushbu suhbat Nyu-Yorkdagi Butunjahon savdo markaziga qilingan hujumning ertasiga bo‘lib o‘tgan. Taxminan besh daqiqa davom etgan muloqot avvalida, Bush Putinga hujumdan so‘ng unga birinchi bo‘lib qo‘ng‘iroq qilgan xorijiy yetakchi bo‘lgani uchun minnatdorlik bildiradi. Prezidentlar bir-birlarini ismlari bilan — Vladimir va Jorj deb chaqiradi.

Putin: Aytgancha, men ertaga tushda Rossiyada siz bilan birdamlik belgisi sifatida bir daqiqalik sukut saqlash haqidagi farmonni imzoladim. Barcha bayroqlar tushiriladi, ko‘ngilochar tadbirlar esa bekor qilinadi.

Bush: Rahmat, do‘stim.

Putin: Bunday terrorchilik harakatlaridan so‘ng biz to‘g‘ri xulosalar chiqarishimiz, hamkorlikni boshlashimiz va yaqinroq bo‘lishimiz kerakligi haqidagi fikringizga to‘la qo‘shilaman. Men butunlay va har tomonlama siz bilan birgaman.

2001 yil 21 oktabr Ushbu suhbat Shanxaydagi Iqtisodiy hamkorlik bo‘yicha Osiyo-Tinch okeani forumi sammiti doirasida bo‘lib o‘tgan. Asosiy mavzu — Bush tomonidan biroz avval e’lon qilingan terrorizmga qarshi global urushda Amerika-Rossiya hamkorligi bo‘lgan. Putin muloqot boshida Bushning his-tuyg‘ularini undan ko‘ra yaxshiroq tushunadigan odam yo‘qligini aytadi: 1999 yilda Rossiyada ham turar joy binolari portlatilgan edi. Putin Rossiya razvedkasiga «Tolibon» haqidagi har qanday ma’lumotni amerikaliklar bilan baham ko‘rish haqida ko‘rsatma berganini ta’kidlaydi va shu bilan birga, AQSH tomonidan bunday ochiqlik kuzatilmayotganidan noliydi. Bush bu masalani o‘rganib chiqishga va’da beradi. Suhbat yakunida Putin AQSH Davlat departamenti vakillari chechen qarshilik kuchlari bilan uchrashuvlar o‘tkazganini tilga oladi. U chechenlarni «bin Ladinning shogirdlari» deb ataydi.

Bush: Sizningcha, har bir chechen terrorchimi?

Putin: Yo‘q, lekin barcha jangarilar — ha. Ularning hammasi bin Ladinning shogirdlari. Bin Ladin ularni tayyorlagan. Rasmlarga qarasangiz, bunga amin bo‘lasiz. Ular hatto tashqi ko‘rinishidan ham unga o‘xshashadi.

Putin Chechenistonni «400 yillik tarixga ega muammo» sifatida tavsiflaydi. U mintaqa doimo mustaqillikka intilib kelgani va buni «hurmat qilish kerakligi»ni qayd etadi, biroq hozirgi sharoitda buning imkoni yo‘qligini aytadi.

2001 yil 8-noyabr Ushbu suhbat Putinning Bushning Texasdagi ranchosiga tashrifi arafasida bo‘lib o‘tgan. Muloqot davomida prezidentlar sammitda muhokama qilinishi rejalashtirilgan asosiy masalalar — terrorizmga qarshi kurash, Jekson-Venik tuzatishi hamda RQM (raketaga qarshi mudofaa) shartnomasiga to‘xtalib o‘tgan. AQSH 1972 yilda SSSR bilan imzolangan kelishuv zamonaviy voqelikka javob bermaydi deb hisoblab, shartnomadan chiqishni istardi (yakunda Bush ushbu suhbatdan bir oy o‘tgach shunday qildi ham).

Bush Putinga ikkita variantni taklif qiladi: yo AQSH kelishuv shartlarini buzgan holda RQM tizimlarini erkin sinovdan o‘tkazadi (bunda u Rossiya bilan ma’lumot almashishga va’da beradi), yoki agar Moskva bunga rozi bo‘lmasa, AQSH prezidentida shartnomadan chiqishdan o‘zga «tanlov qolmaydi». Ammo bunday bo‘lgan taqdirda ham, Bush Putinni «noqulay ahvolga» qo‘ymaslikka va’da beradi. Rossiya prezidenti bu haqda o‘ylab ko‘rishini ma’lum qiladi va Moskva bilan Vashington barcha masalalar bo‘yicha yechim topishiga ishonch bildiradi.

Bush: Vladimir, Texasga kelayotganingizda o‘zingiz bilan qulay va kundalik kiyimlar olishni unutmang. Hammasi juda norasmiy bo‘ladi. Shuningdek, ranchoda uzoq sayr qilishimiz uchun piyoda yurishga va mashg‘ulotlarga mos poyabzal ham olib oling.

2001 yil 13-noyabr E’lon qilingan suhbatlarning beshinchisi Oq uyning odatda AQSH hukumati majlislari o‘tkaziladigan Kabinet zalida (Cabinet Room) bo‘lib o‘tgan. O‘n beshga yaqin Rossiya va Amerika mulozimlari ishtirok etgan uchrashuvni ochiq deb e’lon qilar ekan, Bush «AQSH va Rossiya prezidentlari Kabinet zalida birga turgan birinchi holat» ekaniga e’tibor qaratadi. Uchrashuv avvalida Bush Rossiyaning NATO hamkori sifatida «maxsus rol»ga ega bo‘lishi AQSH va butun dunyo manfaatlariga xizmat qilishini aytadi. Shuningdek, u Vashington yadro quroli sinovlarini qayta tiklamasligiga va’da beradi.

Bush: Men jamoalarimizga Rossiya bilan yangi munosabatlar o‘rnatishga, yangi ittifoq tuzishga sodiq ekanimizni bildirmoqchiman. Biz do‘stligimiz haqida gapiryapmiz. Xalqlarimiz do‘st bo‘lib ketishi uchun ko‘proq vaqt kerak bo‘lishi mumkin, bu darhol sodir bo‘lmaydi, lekin men buni ko‘rishimga ishonaman.

Suhbatning asosiy qismi ushbu muloqotdan bir oy oldin AQSH urush boshlagan Afg‘oniston mavzusiga bag‘ishlangan. Putin Amerikaga ushbu mamlakatni tozalashda yordam berishga tayyorligini bildiradi, Bush esa, o‘z navbatida, Rossiya prezidentining bu masalada Tojikiston va O‘zbekiston bilan olib borayotgan muloqotini «o‘rnini bosib bo‘lmas» deb ataydi. Shu bilan birga, har ikki prezident o‘xshash ritorikadan foydalanadi. «Shimoldami, janubdami, sharqdami yoki g‘arbda — biz ularni topamiz. Tiriklayin yoki o‘lik holda», — deya ta’kidlaydi Bush.

Putin: Siz to‘g‘ri yo‘ldasiz. Men siz bilan birgaman.

Bush: Siz meni xavotirga soladigan so‘nggi odamsiz. Men boshqa ba’zi ittifoqchilarimizdan xavotirdaman [...]. Birinchidan, nima sodir bo‘lganini, AQSHga hujum qilishganini va bu nima anglatishini yaxshi bilasiz. Ikkinchidan, Moskvada o‘zingiz ham hujumlarga uchradingiz, binolar portlatilganini, begunoh ayollar va bolalar o‘ldirilganini ko‘rdingiz. Sizdan ko‘nglim to‘q. Siz shunday odamsizki, men sizni yonimda, okopda ko‘rishni xohlardim.

2002 yil 2-aprel Ushbu suhbat AQSH va Rossiya jangovar navbatchilikdagi yadroviy kallaklar sonini cheklashni nazarda tutuvchi Strategik hujumkor salohiyatlarni qisqartirish to‘g‘risidagi shartnoma imzolanishidan bir yarim oy oldin bo‘lib o‘tdi. Kelishuvni 24-may kuni Moskvada imzolash rejalashtirilgan edi, shundan so‘ng Bush Yevropaga yo‘l olib, keyin AQSHga qaytishi kerak edi. Suhbat davomida Putin Bushdan Yevropada yana bir kun ko‘proq qolishni va Rimda to‘xtab, Rossiya — NATO kengashini tuzish haqidagi hujjatlarni imzolashni so‘raydi.

Rossiya — NATO kengashi Moskva va Shimoliy Atlantika alyansi o‘rtasida harbiy-siyosiy muvofiqlashtirish maydonchasi sifatida o‘ylangan edi. O‘sha paytda bunday teng huquqli hamkorlik sovuq urushga uzil-kesil nuqta qo‘yadi, deb taxmin qilingan. Bush Putinga bu haqda o‘ylab ko‘rishga va’da beradi (yakunda u Rimga keladi va hujjatlar imzolangan).

Putin Bushning e’tiborini Rossiya — NATO kengashini alyansning noyabr oyida Pragada o‘tadigan sammitigacha tuzish muhimligiga qaratadi. Ushbu sammitda sobiq Sharqiy blokning bir necha davlatlari, jumladan, Boltiqbo‘yi mamlakatlarining NATOga kirishi e’lon qilinishi rejalashtirilgan edi. Shunisi e’tiborliki, Putin o‘shanda NATOning kengayishiga nisbatan hech qanday salbiy baho bermaydi va bu jarayonni aslida faqat ichki siyosiy muammo sifatida taqdim etadi. «Agar buni [Rossiya — NATO kengashini tuzishni] Praga sammitigacha amalga oshirsak, yaxshi bo‘lardi. Bu mamlakatimiz ichidagi taranglik va bosim darajasini pasaytirgan bo‘lar edi», — deydi u Bushga.

2002 yil 27-iyun Bu suhbat Kanadada o‘tgan «Katta sakkizlik» (G8) sammiti davomida, AQSH milliy xavfsizlik bo‘yicha maslahatchisi Kondoliza Rays va Rossiya Federatsiyasi Xavfsizlik kengashi kotibi Vladimir Rushaylo ishtirokida bo‘lib o‘tgan. Muloqotda, xususan, Gruziyaning Pankisi darasi hududida yashirinib yurgan terrorchilarga qarshi kurasha olmayotgani muhokama qilingan. Prezidentlar Kavkazdagi «Al-Qoida» bilan aloqador bo‘lgan shaxslar ham Rossiya, ham AQSH uchun xavf tug‘dirishi borasida hamfikr ekanliklarini bildirgan. «Biz sizga [ushbu mintaqadan kelayotgan tahdidlarni] qaytarishda yordam berishga majburmiz», — deydi Bush Putinga.

Bush: Biz reja ishlab chiqishimiz kerak. Uni birgalikda tayyorlaymiz. Gruzinlarga nima qilish kerakligini uqtiradigan reja. Balki ularning qo‘lidan kelmas, lekin biz ularga imkoniyat berishimiz kerak.

Gruziya prezidenti Eduard Shevardnadze muammoni hal qila olmagan taqdirda, Bush «boshqa biror narsani sinab ko‘rishni» taklif qiladi. Bunga javoban Putin: «Biz ularning hududiga kirmaymiz», — deya ta’kidlaydi. Milliy xavfsizlik arxivi eslatishicha, uchrashuvdan keyingi matbuot anjumanida Bush Putinning terrorizmga qarshi kurashdagi rolini yuqori baholagan.

2003 yil 18-mart Oxirgi qayd — AQSHning Iroqqa bostirib kirishidan ikki kun avval bo‘lib o‘tgan suhbat. Milliy xavfsizlik arxivi buni ancha oldin boshlangan va Putin Bushni harbiy tajovuzdan voz kechishga ko‘ndirishga harakat qilgan muzokaralarning «kulminatsiyasi» deb ataydi. Rossiya Federatsiyasi prezidenti Bush bilan yaqin munosabatlarni saqlab qolishga va Iroq bo‘yicha kelishmovchiliklar ularning hamkorligiga putur yetkazishiga yo‘l qo‘ymaslikka intilgan. AQSH prezidenti esa, o‘z navbatida, u ham hamkorlikka umid qilishini aytgan.

Bushning tashabbusi bilan bo‘lib o‘tgan ushbu muloqotda Amerika prezidenti Putinga «anti-Amerika kayfiyatini qo‘zg‘atmagani» uchun minnatdorlik bildiradi va munosabatlarni xavf ostiga qo‘ymaslikka chaqiradi. Rossiya prezidenti Iroq bo‘yicha qarashlar turlicha bo‘lishiga qaramay, Rossiya va AQSH o‘rtasidagi munosabatlarning fundamental ahamiyati o‘ta muhim bo‘lib qolishini ta’kidlaydi.

Putin: Men uchun eng muhimi — bizning shaxsiy munosabatlarimiz. Ko‘rib turganingizdek, men siz haqingizda fikr bildirishdan tiyilyapman. Agar harbiy operatsiya boshlansa, men unga izoh berishga majbur bo‘laman, lekin bizning shaxsiy munosabatlarimizni yomonlashtirishi mumkin bo‘lgan izohlar bermayman. Yana bir narsaga e’tibor qaratmoqchiman, bu men uchun muhim deb hisoblayman. Siz maqsad — rejimni o‘zgartirish, dedingiz. Ammo bu BMT Nizomi yoki xalqaro huquqda ko‘zda tutilgan narsa emas.

Bush o‘z navbatida, ehtimol, Birlashgan Millatlar Tashkiloti Iroqning urushdan keyingi tuzilishida rol o‘ynashi mumkinligini, biroq «hozirgi vaqtda BMT — bosib o‘tilgan bosqich» ekanini aytadi.

Suhbat yakunida Putin Bushga may oyida 300 yilligi nishonlanadigan Sankt-Peterburgga tashrif buyurish haqidagi taklifini eslatib o‘tadi: «Iroqdagi vaziyat qanday rivojlanishidan qat’i nazar, bu juda muhim uchrashuv bo‘ladi».