Soliq qo‘mitasi o‘zbekistonliklarning xorijiy kompaniyalar foydasiga amalga oshirilgan tranzaksiyalari haqida banklardan ma’lumot so‘radi

O‘zbekiston Soliq qo‘mitasi banklardan so‘nggi uch yilda fuqarolar tomonidan 83 ta xorijiy internet-kompaniya foydasiga amalga oshirilgan barcha to‘lovlar haqida batafsil ma’lumot so‘radi. Rasmiy izohga ko‘ra, axborotlar QQS to‘g‘ri hisoblanishi va to‘lanishini tekshirish maqsadida yig‘ilmoqda. Biroq bu qadam moliyaviy maxfiylik, bank siri va raqamli iqtisodiyotni tartibga solish o‘rtasidagi muvozanat masalasini yana kun tartibiga olib chiqdi.

Qanday ma’lumotlar talab qilinmoqda?

Telegram kanallarda tarqalgan xat nusxalariga ko‘ra, banklar 2023–2025 yillarda jismoniy shaxslar tomonidan xalqaro kartalar (Visa, Mastercard), milliy to‘lov tizimlari (Uzcard, Humo) hamda elektron hamyonlar orqali amalga oshirilgan barcha o‘tkazmalar bo‘yicha ma’lumot taqdim etishi kerak. Har bir tranzaksiya uchun sana, summa va dollardagi ekvivalent ko‘rsatilishi shart.

Ma’lumotlar uch kun ichida yuborilishi talab qilingan. Aks holda, Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksning 215–3-moddasiga asosan chora ko‘rilishi mumkinligi eslatilgan. Shuningdek, Soliq kodeksining 229-moddasi doirasida ham jarima masalasi tilga olingan.

Qonunchilik asoslari va QQS masalasi

Soliq qo‘mitasi so‘rov Soliq kodeksining 134-moddasi 3-qismiga asoslanganini ma’lum qildi. Idora ta’kidlashicha, gap fuqarolarning shaxsiy ma’lumotlarini emas, balki egasizlantirilgan, ya’ni umumlashtirilgan moliyaviy ma’lumotlarni tahlil qilish haqida ketmoqda.

Qo‘mita keltirishicha, Soliq kodeksining 278-moddasiga asosan realizatsiya qilish joyi O‘zbekiston Respublikasi bo‘lgan elektron shakldagi xizmatlarni realizatsiya qilishni amalga oshiruvchi chet el yuridik shaxslari bunday xizmatlarni jismoniy shaxslarga ko‘rsatishga oid qism bo‘yicha soliq to‘lovchilar deb e’tirof etiladi.

Soliq kodeksining 88-moddasiga asosan agar soliq majburiyatining yuzaga kelishi muayyan voqea yoki harakat bilan bog‘liq bo‘lsa, agar ushbu Kodeksda boshqacha qoida belgilanmagan bo‘lsa, soliq majburiyati bo‘yicha da’vo qilish muddati shu voqea yoki harakat sodir bo‘lgan paytdan e’tiboran uch yilni tashkil etadi. 280-moddasi 2-qismiga ko‘ra, soliq bazasi elektron shaklidagi xizmatlarni realizatsiya qilishning haqiqiy narxlaridan kelib chiqib hisoblab chiqarilgan soliq summasi hisobga olingan holdagi qiymati sifatida aniqlanadi.

Ma’lumotlarga ko‘ra, 2025 yilda 23 ta, 2026 yil boshidan yana 6 ta xorijiy elektron xizmat ko‘rsatuvchi kompaniya QQS to‘lovchi sifatida ro‘yxatdan o‘tgan. 2025 yilda ular tomonidan 181,3 mlrd so‘m soliq to‘langan. Apple, Meta va Google jami 1,2 trln so‘m daromad qilib, 142,9 mlrd so‘m QQS to‘lagan.

Bank siri va huquqiy bahs

Masalaning eng bahsli jihati — bank siri. «Bank siri to‘g‘risida»gi qonunning 3-moddasiga ko‘ra, mijoz hisobvaraqlari va amalga oshirilgan operatsiyalar haqidagi ma’lumotlar bank siri hisoblanadi.

Bankers.uz nashri mutaxassislarga tayanib yozishicha, hatto egasizlantirilgan ma’lumotlar ham juda batafsil bo‘lsa, boshqa manbalar bilan solishtirish orqali muayyan shaxsni qayta aniqlash xavfini tug‘dirishi mumkin. Ayniqsa, aniq sana, vaqt va summa ko‘rsatilgan holatda bu ehtimol ortadi.

Shu nuqtai nazardan, so‘rov yuridik jihatdan bahsli bo‘lishi mumkin. Biroq soliq organlari maqsadi jismoniy shaxslarni emas, xorijiy kompaniyalar aylanmasini nazorat qilish ekanini ta’kidlamoqda.

Yashirin iqtisodiyotga qarshi kurash

So‘rov 2025 yil dekabrda qabul qilingan yashirin iqtisodiyotga qarshi kurash chora-tadbirlari to‘g‘risidagi PF-246-son farmonga ham tayanadi. Unga ko‘ra, 2026 yil 1-yanvardan O‘zbekistonda ro‘yxatdan o‘tmay faoliyat yuritayotgan xorijiy onlayn kompaniyalarga cheklovlar joriy etiladi va ularga ro‘yxatdan o‘tish uchun 30 kun beriladi.
Bu qaror raqamli xizmatlar bozorini shaffoflashtirishga qaratilgan. Chunki frilans, onlayn ta’lim, obuna xizmatlari va elektron savdo orqali xorijiy kompaniyalarga katta hajmda mablag‘ o‘tkazilmoqda. Davlat esa ushbu aylanmadan soliq tushumlarini to‘liq olishni maqsad qilgan.

Iqtisodiy va texnik jihatlar

Banklar uchun esa «har bir tranzaksiya» bo‘yicha ma’lumot tayyorlash katta texnik yuk bo‘lishi mumkin. Bu milliardlab operatsiyalarni qayta ishlash va tahlil qilishni talab etadi. Ayrim tahlilchilar buni moliyaviy Big Data bazasini shakllantirishga urinish sifatida baholamoqda.

Shu bilan birga, raqamli iqtisodiyot o‘sib borayotgan sharoitda davlatning nazorat mexanizmlarini kuchaytirishga intilishi tabiiy jarayon sifatida ham ko‘riladi. Muammo — nazorat va shaxsiy daxlsizlik o‘rtasidagi nozik muvozanatni saqlashda.

Soliq qo‘mitasining tashabbusi QQS to‘lovlarini shaffoflashtirish va yashirin iqtisodiyotni qisqartirish nuqtai nazaridan mantiqiy qadam sifatida baholanishi mumkin. Biroq moliyaviy ma’lumotlarning himoyasi, bank siri va shaxsiy daxlsizlik kafolatlari masalasi ochiq qolmoqda.

Yaqin oylarda mazkur so‘rov atrofidagi huquqiy va texnik bahslar davom etishi ehtimol. Raqamli xizmatlar bozori o‘sar ekan, davlat va biznes o‘rtasidagi yangi qoidalar ham shakllanib boradi.