Yangi Konstitutsiya va To‘qayev: U qayta prezidentlikka nomzodini qo‘yadimi?

Qozog‘iston Konstitutsiyaviy komissiyasida faoliyat yuritayotgan «Majilis» deputatlari yangi Asosiy qonun qabul qilinishi munosabati bilan prezidentlik muddatini nollashtirish g‘oyasini rasman va ochiqchasiga rad etishdi. Parlament vakillarining ta’kidlashicha, amaldagi huquqiy normalar hech qanday ikki ma’noli talqinlarga o‘rin qoldirmaydi. Mamlakatning hozirgi siyosiy kursi hokimiyatning muntazam almashinuvini kafolatlaydigan demokratik tamoyillarga asoslangan.

Jurnalistlarning «sifat jihatidan yangi hujjat» muddatlarni qayta boshlash uchun asos bo‘la oladimi, degan savoliga deputat Aydos Sarim qat’iy javob berdi. Uning so‘zlariga ko‘ra, Konstitutsiya davlat rahbarining lavozimda bo‘lishini faqat bitta yetti yillik muddat bilan cheklaydi. Yangi matnning qabul qilinishi mavjud siyosiy voqelikni yoki allaqachon bo‘lib o‘tgan saylov natijalarini bekor qilishga huquqiy zamin yaratmaydi.

Deputat Aydos Sarim davlat rahbari hokimiyatni monopollashtirish niyatida emasligini alohida qayd etdi.

«Prezident yangi siyosiy madaniyatni shakllantirishga urg‘u bermoqda. 2029 yilda mamlakat uchinchi prezidentni, 2036 yilda esa to‘rtinchi yetakchini qabul qiladi», - deya ta’kidladi u.

Siyosiy voqelik tafsilotlari

Konstitutsiyaviy komissiya a’zosi Baqitjan Bazarbek Asosiy qonun muhokamasi davom etayotganini tasdiqladi. Biroq u amaldagi tahrirda prezidentlik lavozimini faqat bir marta egallash mumkinligi haqidagi norma o‘zgarmas ekanini eslatdi. Deputat hujjatning yakuniy matni e’lon qilingunga qadar turli taxminlar va manipulyatsiyalardan tiyilish zarurligini ta’kidlab, to‘g‘ridan-to‘g‘ri huquqiy normalarga tayanishni tavsiya qildi.

Yerlan Sairov ham nollashtirish g‘oyasiga qarshi chiqib, yetti yillik muddat qoidasi hech qanday istisnolarsiz mustahkamlanganini bildirdi. Uning fikricha, bu norma mamlakatning institutsional barqarorligini ta’minlovchi asosiy omildir. Snejanna Imasheva esa amaldagi davlat rahbarining vakolat muddati 2029 yilda tugashini va qonunchilikda «nollashtirish» tushunchasi mavjud emasligini yana bir bor eslatib o‘tdi.

Parlament vakillariga ko‘ra, siyosiy tizim shaxslarga emas, balki mustahkam institutlarga tayanishi kerak. Bu yondashuv investorlar va xalqaro hamjamiyat uchun mamlakatdagi siyosiy barqarorlikning muhim signali bo‘lib xizmat qiladi. Mazkur jarayonlar «superprezidentlik» modelidan voz kechishning amaliy isboti sifatida talqin etilmoqda.

Islohotlar va barqarorlik

Prezidentlik muddatini yetti yillik bitta davr bilan cheklash normasi 2022 yilgi umumxalq referendumidan so‘ng joriy etilgan. Ilgari davlat rahbari besh yil muddatga va bir marta qayta saylanish huquqi bilan saylanar edi.

Qosim-Jo‘mart To‘qayevning o‘zi avvalroq muddatni nolga tushirish bo‘yicha har qanday rejalarni ochiqchasiga rad etgan edi. U, xususan, 2022 yilda bunday niyat bo‘lmagani va bo‘lmasligini, konstitutsiyaviy o‘zgarishlar esa superprezidentlik modelini zaiflashtirish va parlament rolini kuchaytirishga qaratilganini aytgan edi. To‘qayev islohotni uzoq muddatli siyosiy barqarorlik va mamlakatning institutsional rivojlanishi bilan bog‘ladi.