Жаҳонгир Булбулўғли (Владимир Соловёв) синдроми — сиёсатшунос фикри

XIX асарда Чор Россиясини бизнинг ҳудудларни босиб олишга ундаган ва бу ҳақда тинмай ташвиқот олиб борган («Булбулўғли»нинг эски прототитипи) Фёдор Достоевский шундай ёзади:

«Бизни ғарбликлар одам ўрнида кўрмайдилар, бизни доим пастга уришади. Биз барибир уларнинг олдида “зоти паст ўрис, иккинчи тоифа одам” бўлиб қолаверамиз. Лекин, Ўрта осиёликлар бизни маданиятли деб ўйлашади ва уларнинг биз ҳақимизда деярли тушунчаси йўқ. Биз у ерни босиб олсак, уларнинг олдида олий тоифали, маданиятли одам бўлиб кўринамиз. Шунинг учун ҳам у ерни босиб олишимиз керак. Бизнинг пандавақи генералларимиз нима қилаяпти, ҳайронман. Мен генералларимизни Ўрта Осиёга ҳужум қилиш учун чақираман. Биз Европаликлар учун маданиятсиз бўлиб, шарманда бўлгандан кўра, Ўрта Осиёда маданиятли одам сифатида кўринганимиз яхши».

Фёдор Достоевскийини айблаб юрардим, кейин бу фикримдан воз кечганман. Сабаби жуда оддий… ўзимизни уриб кетганидан. Достоевский бир даҳо ва геосиёсий ўйинларни тафаккур кўзи билан кўра олган. Шунинг учун ҳам тафаккур одамларининг касаллиги бўлган, дунёга «мен» эмас «биз» кўзи билан қараган. Унинг дарди Россия ва унинг келажаги бўлган. Бироқ, у шунча фидойилигига қарамасдан, рўшнолик кўрмаган ва тизим уни ҳаётлигидаёқ итдан баттар хор қилган.

Айбни ўзимиздан кўришим, бизда унинг бу ёзганлари ҳақида ўша пайтда муҳокама қила оладиган қобилият, тафаккур ва тушунча ҳам бўлмаганлигидир. Албатта, тамоман нўноқ бўлганмиз, дея олмайман, бироқ, тафаккур қилган ва буни тилга чиқариб гапирганлар (бизда бундайларни негадир мухолифат деб ўйлайдилар ва бошқарувдагиларга таҳдид сифатида кўрилади) ё отилган, ё кесилган, ё йўқ қилинган.

Тушунчалар торлиги, дунё ишларидан бехабарлигими, ўз ботқоғимизда ботиб қолганимиз, бизни барибир қуллик занжирига солди. Бошқача бўлиши мумкин эдими ўзи? Бу савол очиқ савол, истаганча чайнанг, истаганча юлқилаб тортинг, на юта оласиз, на уза.

Қарийб 200 йиллик колониал ўтмишимиз бор. Зеҳн ва салоҳият ҳам шунга яраш, қуллик занжирининг узунлигидан калта бўлса, калтаки, асло узун эмас. Қуллик тафаккури шунчаликки, ҳатто энг яқинларингиздан ҳам «ўша пайтда гугурт 1 тийин бўлган» фалсафасини кунда кунора эшитасиз.

Бундай қуллик фитрати доминантлиги озод бўлганимизга 30 йил бўлган бўлса ҳам ҳали бери яшаб келмоқда. Бунинг ҳам сабаби оддий – бошқарув халқни рози қила олмади, унинг ҳаққини яна еди. Қуллик тафаккуридан озод бўлиш, оидлик руҳи, эркин фикр, сайлаш ва сайланиш, тараққиёт симпатияси, ўзлик ҳисси ва яна бир қанча халқнинг ҳаққи бўлган англайишни халққа тақдим қила олмади, бера олмади. 2016 йилгача бўлган 27 йиллик тарих бизни яна эркин тафаккурдан мажруҳ қилиб қўйди.

Ҳақиқатда 2016 йилдан кейинги тафаккуримизда анча ўнгланиш бор. Буни тан олмасдан илож йўқ. Нималарнидир ўзгартиришга ҳаракат қилаяпмиз: энг камида халқаро сиёсат, муҳит ва геосиёсатни ўз она тилимизда муҳокама қила олаётганимиз 27 йиллик зулмат тафаккурига қиёсан, катта ютуқ. Ҳарҳолда, Булбулўғлининг бизга нисбатан айтган гапларини очиқ муҳокама қила олаяпмиз.

Бироқ, бу етарлими?

Мендан сўрасангиз — асло! Камчиликларимиз, айниқса, бошқарувдаги камчиликларимиз ҳаддан зиёд. Албатта, 200 йиллик қуллик, 27 йиллик тафаккур зулмати ва турғунлик даврини қисқа муддатда ҳал қилиб ташлашнинг ҳам иложи йўқ. Бироқ, шимолдан бизга томон янграётган бундай похолдўқларини, камситиш сиёсатига жим туриш сиёсатини ҳам оқлаб бўлмайди. Бошқарув бундай гапларга очиқ ва керакли бўлган муносабатини бера олиши, тезроқ халқ ва бошқарув ўртасидаги фарқни йўқотишга ҳаракат қилиши, айтилаётган эркин, тараққиётга хизмат қилувчи фикрларни мухолиф эмас, эшитиш керак бўлган танқид сифатида ўрганиши керак.

Бу қанчалик тез бўлса, шунчалик яхши.

СССР деган қуллик занжиридан озод бўлган ҳудудлар орасида, Ўзбекистон ва Қозоғистон билан бирга, бошқа қўшни давлатлар ўз йўлига эга бўлаётгани, энди бу ҳудудлар глобал дунёда катта аҳамият касб этаётгани, келажаги ҳақиқатда юксак тараққиёт ва марралар учун очилиб бораётгани, агар шундай мантиқли сиёсат давом этса, ўлаймасдан қилган аҳмоқликлари учун дунёдан узиб ташланаётган ва охир-оқибат парчаланишга маҳкум бўлган Россияни чиндан қўрқита бошлади ва бу унга камситилиш, ташландиқлик ҳиссини бераяпти. Шунинг учун тутуриқсиз баёнотлар билан ўзининг борлигини ҳис қилдириш ва таҳдид йўлидан фойдаланиш бир чора шифатида кўрилмоқда.

Гапни узайтиришмиздан фойда йўқ, менимча. Аксар одамларимиз гап нимада эканлигини аллақачон англаб улгирди. Биздан талаб қилинадигани, вақт йўқотмаслик ва XIX асрда қилинган хатога яна тушиб қолмаслигимиздир. Зеро, бугун дунёнинг исталган бурчагида нима бўлаётганини сониялар ичида билиб оладиган даврда яшаяпмиз. Бу эса бизда берилган катта неъматдир. Ҳаракатларимиз ҳам шунга яраша бўлиши лозим. Ташқаридаги душман аниқ, бизни ичкаримиздан ўймоқчи бўлганларга қаттиқ эҳтиёт бўлишимиз керак.

Фазлиддин Мадиев,

сиёсатшунос