АҚШнинг нефт блокадаси: Куба қанча чидай олади?

АҚШ нега Кубага эмбарго қўйган?

Куба – Кариб денгизида, АҚШнинг Флорида штатидан тахминан 150 км жанубда жойлашган орол давлат. Тахминан 11 миллион аҳоли яшайдиган бу мамлакатда туризм, қанд қамиши, тамаки, қаҳва ва никел иқтисодиётнинг асосий соҳалари ҳисобланади.

Бироқ шу кичкина давлат АҚШ учун бошоғриқ бўлиб келган. Бунинг сабаби эса у ердаги сиёсий тузум. 1959 йилги инқилоб натижасида Фидел Кастро ҳокимиятга келиб, Кубани социалистик давлатга айлантирди ва АҚШ компанияларининг мулкларини миллатлаштирди. Бу АҚШ учун катта зарба бўлди. Совуқ уруш даврида ҳам Куба СССРнинг яқин иттифоқчиси эди ва шунинг учун ҳам Вашингтон Ҳаванадаги ҳукуматни ўз ҳудуди яқинидаги «душман режими» деб кўрди.

1962 йилги Кариб ракета инқирози муносабатларни бутунлай музлатиб қўйди. АҚШ Кубадаги социалистик тизимни заифлаштириш мақсадида савдо эмбаргоси ва молиявий чекловлар жорий қилди. 60 йилдан бери шундай шароитда яшаб келаётган орол давлат сўнгги йилларда узоқ давом этаётган электр ўчишлари, ёқилғи, дори-дармон ва озиқ-овқат танқислиги билан кечаётган чуқур иқтисодий инқирозга ботган.

Барак Обама даврида икки давлат орасида муносабатлар бироз илиқлашган, АҚШ Ҳаванада элчихона очган, саёҳат ва савдо енгиллашган бўлса, ҳокимят тепасига Трамп келгач, бу сиёсат деярли тўхтади ва чекловлар қайта кучайтирилди.

Бу ерда гап фақат Трамп социализмга очиқдан-очиқ қарши экани, Кубани Венесуэла ва Эрон билан бир блокда АҚШга хавф сифатида кўриши ҳақида эмас. АҚШда, айниқса Флоридада Кубадан қочиб борган анти-Кастро жамоаси бор ва улар Трампнинг асосий сайловчилари ҳисобланади. Ўзгарувчан штат сифатида кўриб келинган Флорида шунинг учун ҳам 2016 йилдан бери республикачиларга мойил штатга айланган. Шунинг учун Кубага нисбатан қаттиқ позиция Трамп учун сиёсий жиҳатдан фойдали. Шу ўринда эслаш ўринлики, Трампнинг иккинчи президентлик даврида унинг ташқи сиёсат борасидаги қарорларига энг кўп таъсир қилаётган Давлат котиби ва миллий хавфсизлик бўйича маслаҳатчи Марко Рубио ҳам Флоридаги кубалик қочқинларнинг фарзанди ҳисобланади.

Бугунги қийинчиликлар

Бир неча кун давомида Кубага шимолдан совуқ ҳаво оқими кириб келди ва оролнинг баъзи қисмларида ҳарорат тарихий рекорд даражада пастлаб кетди. Аммо совуқ ҳаво Кубага шимолдан босим ўтказаётган ягона омил эмас эди.

Кубанинг энг яқин иттифоқчиси бўлган Венесуэлага ҳужум қилган ва унинг раҳбари Николас Мадурони асир олган АҚШ амалда Ҳаваннага Венесуэладан нефт етказиб беришни тўсиб қўйди. Январ охирида АҚШ президенти Доналд Трамп Кубани «ноёб ва ғайриоддий хавф» деб атади ва орол давлатга нефт ёки нефт маҳсулотларини етказиб берадиган ҳар қандай давлатга бож солиш билан таҳдид қилди.

Куба президенти Мигуэл Диаз-Канел дастлаб бу ҳаракатни «фашистик, жиноят ва геноцид» деб қоралади. У шундан сўнг мамлакати «босим ёки дастлабки шартларсиз» АҚШ билан музокара қилишга тайёр эканлигини билдирди. Шунингдек, у Кубани «инқирозга яқин» деб огоҳлантирди ва энергия инқирозини ҳал қилиш мақсадида яқин келажакда тақсимлаш режаларини эълон қилди.

Кубада ҳозирги вақтда газни фақат хорижий валютада сотиб олиш мумкин ва бунга доллардаги бензин станцияларида соатлаб навбат кутиш талаб этилади. Мамлакат фақат зарур энергиянинг тахминан 40 фоизини ишлаб чиқара олади. Электр узилишлари одатий ҳолга айланган – улар 10–15 соатгача давом этиши мумкин ва ҳатто пойтахт Ҳаванага ҳам етган.

Германиянинг GIGA Лотин Америкасини ўрганиш институти етакчи тадқиқотчиси Берт Ҳоффманннинг айтишича, шунинг билан бирга Ҳавандаги ҳаёт одатдагидек давом этмоқда.

«Мен кенг тарқалган кузатиш-кутиш кайфиятини кўрдим. Бу инқирознинг нормаллашиши, яъни «сокин бўлинг ва ишни давом эттиринг» деган руҳда. Электр узилишлари кўпайди, ёқилғи эса янада кам, аммо бу жараён анча секин кечмоқда. Ҳали ҳам кўчада автомобиллар бор», –  дейди у.

Бироқ унинг қўшимча қилишича, бу одатийлик кўриниши алдамчи: мамлакат яқин келажакда нефтни олиб кириш имкониятига эга эмас.

Каракасда ҳал қилувчи нуқта

Ҳоффманннинг айтишича, 3 январдан кейин вазият тамоман бошқача бўлиб қолган, чунки айнан ўша куни Венесуэла Кубанинг асосий нефт етказиб берувчиси бўлишни тўхтатган. Шу билан бирга, оролнинг иккинчи йирик таъминловчиси – Мексика ҳам январда Кубага режалаштирилган нефт юкларини тўхтатган.

Декабрдан бери қарийб ҳеч қандай нефт юки оролга етиб келмаган. Январда Куба бир марта нафтни сотиб олишга муваффақ бўлган – у бозордаги жорий нархлар бўйича танкер юки сифатида сотиб олинган. Бу юк Ломе (Того) орқали келиши керак бўлса‑да, йўлидан бурилиб, Доминикан Республикасига йўл олган. Ҳоффманннинг фикрича, бу АҚШнинг босими сабабли содир бўлган дея тахмин қилиш тўғри бўлади.

Куба ҳозир кун давомида тахминан 100 000 баррел нефт талаб қилади ва шу вақтгача бунинг учдан бир қисми Венесуэладан келган. 2025 йилда Мексика кунига 6 000–12 000 баррелча етказиб берган, Россия ва Жазоир эса кичик ҳажмда йўллаган.

Сўнгги йилларда, Хитойнинг қўллаб-қувватлаши билан, Куба қуёш энергиясига катта сармоя киритди. Лекин бу парклар мамлакатнинг электр энергияси талабини қоплай олмайди. Оролнинг энергия таъминоти ҳали ҳам асосан СССР дизайнига эга ва аварияларга мойил бўлган иссиқлик электр станцияларига таянади, бу эса Кубани энергия импортига катта даражада боғлайди.

Кубанинг ўзидаги оғир нефти мамлакатнинг умумий энергия истеъмолининг тахминан фақат 40 фоизини қоплай олади. Лекин у кўпгина ёқилғилар учун мос эмас, шу боис асосан электр энергияси ишлаб чиқаришда қўлланилади.

Ҳоффманннинг айтишича, қолган нефтнинг қанча вақт еташи ҳақида ҳеч ким аниқ билишмайди. Январ охирида Британиянинг «Financial Times» нашри бу захиралар яна 15–20 кунга ета олиши мумкин деб прогноз қилган. Қандай бўлганда ҳам, оқибат ҳалокатли бўлади.

«Асосий масала шундаки, ёқилғи тугашигача ҳафталар қолган. Сўнг, нафақат туристлар соҳилдан аэропортларга етиб боролмайди, балки озиқ-овқат ҳам фермалардан шаҳарларга етиб бормайди», – дейди Ҳоффманн.

Куба кўрган чора-тарбирлар

Денгиз транспортини кузатиб борувчи мутахассисларнинг билдиришича, бир неча ҳафтадан бери Кубага ҳеч қандай хорижий ёқилғи ёки нефт ташувчи танкер келмаган. Шунинг учун 8 феврал куни узоқ масофали авиақатновлар камида бир ой давомида оролда ёқилғи қуйиш имкониятига эга бўлмаслиги маълум қилинди.

Куба ташқи ишлар вазири Бруно Родригес кеча, 9 феврал куни АҚШнинг «шафқатсиз тажовузи»ни қоралади. Унинг айтишича, бу ҳаракатлар «Куба халқининг сиёсий иродасини синдириш»га қаратилган.

«Вазият жуда оғир ва катта қурбонликларни талаб қилади», – деди Родригес.

8 феврал куни бош вазир ўринбосари Оскар Перес-Олива Фрага қолган ёқилғини тақсимлашга қаратилган фавқулодда чора-тадбирлар тўпламини эълон қилди. Унинг айтишича, бу чоралар аҳоли учун зарур хизматлар ва муҳим иқтисодий фаолиятни ҳимоя қилиш мақсадида жорий этилган. У бу тоифага озиқ-овқат ва электр энергияси ишлаб чиқариш, шунингдек, «чет эл валютасини келтириб чиқарадиган асосий фаолият турлари» киришини билдирди.

Вилоятлар орасидаги автобус ва поезд қатновлари қисқартирилди, университетларда дарслар анъанавий шаклдан онлайн форматга ўтказилди, бир қатор меҳмонхоналар ёпилди.

«Air Canada» авиакомпанияси 9 феврал куни ёқилғи танқислиги сабаб Кубага парвозларни тўхтатишини маълум қилди. Яқин кунларда у Кубада қолиб кетган тахминан 3 минг мижозни олиб кетиш учун бўш самолётларни юборишни режалаштирмоқда.

Халқаро кўмак

Кубага Венесуэладан кейин энг кўп нефт етказиб берган давлат бўлган Мексика президенти 9 феврал куни Куба халқига зарар етказувчи санкциялар «нотўғри» эканини билдирди.

«Биз уларни қўллаб-қувватлашда давом этамиз ва Кубага нефт етказиб беришни тиклаш учун барча зарур дипломатик чораларни кўрамиз. Халқни бундай бўғиб қўйиш мумкин эмас – бу жуда адолатсиз, жуда ҳам адолатсиз», – деди Клаудия Шейнбаум журналистларга.

Шейнбаум аввалроқ Кубада гуманитар инқироз юзага келиши мумкинлигидан огоҳлантирган эди, бироқ у Мексиканинг асосий савдо ҳамкори бўлган АҚШ томонидан бож жорий этилиш хавфидан қочишга интилмоқда.

Мексика Вашингтон билан Кубага нефт экспортни қайта тиклашга имкон берувчи келишувга эришишга ҳаракат қилмоқда. 8 феврал куни мамлакат Кубага 800 тоннадан ортиқ гуманитар ёрдам ортилган икки кемани юборди.

Мексика президенти Клаудия Шейнбаум Ҳавана ва Вашингтон ўртасида музокаралар ўтказишда воситачилик қилишни таклиф қилди. Аммо нима ҳақида музокара қилиш мумкинлиги аниқ эмас. Ҳар холда АҚШ Давлат котиби Марко Рубионинг ўзи ҳам Сенат эшитувларида Кубада «режим алмашинувини кўришни жуда хоҳлаши»ни айтиб турган бир ҳолатда. Бироқ таҳлилчилар Рубионинг бу баёнотини Куба режимига босим ўтказишни кўзлаётган позиция эканини айтмоқда.

Сўнгги кунларда Трамп ўз маъмурияти Куба раҳбарияти билан музокаралар олиб борганини айтди, бироқ кубаликлар буни рад этди. Ҳар икки тараф хабарлашган бўлса-да, Кубага кўра, расмий музокаралар ҳали бошланмаган.

Россиянинг Ҳаванадаги элчиси Виктор Коронелли эса «РИА Новости»га берган интервьюсида Москва Кубага нефт таъминотини давом эттиришини билдирди.

«Сўнгги йилларда Россия нефти Кубага кўп маротаба етказиб берилди. Биз бу амалиёт давом этишини кутмоқдамиз», – деди у.

Кремл ҳам 9 феврал куни Вашингтонни Кубага нисбатан «бўғувчи чоралар» қўллаётганликда айблади.

«Биз кубалик дўстларимиз билан эҳтимолий ечимларни муҳокама қиляпмиз, ҳеч бўлмаганда қўлимиздан келган ёрдамни кўрсатиш имкониятларини кўриб чиқяпмиз», – деди Россия президенти матбуот котиби Дмитрий Песков журналистларга.