Нега доллар янада қадрсизланиши мумкин?

Бугун, 10 февраль куни Ўзбекистонда доллар курси 11 кунлик кўтарилишдан кейин илк марта пасайди. 11 февралдан бошлаб доллар 12 309,99 сўмдан бошлаб ҳисобланади.

Шунга қарамай, 2025 йилда АҚШ доллари сўмга нисбатан биринчи марта ўз қадрини йўқотди. Йил давомида 1 доллар 12 904,91 сўмдан 12 025,33 сўмгача тушиб кетди ёки 6,8 фоизга қадрсизланди.

2025 йил бошидан бери АҚШ долларининг глобал валюталар саватига нисбатан кўрсаткичи — доллар индекси 109 дан 96 гача тушиб кетди.

The Economist нашри доллар қадрсизланишда давом этиши мумкинлиги ҳақида мақола чиқарди. Vaqt.uz буни қисқача ва таҳрирланган ҳолда эътиборингизга ҳавола қилади.

«Ишонч, айниқса халқаро ишонч, жуда нозик гулга ўхшайди», — деган эди Федерал захира тизимининг узоқ йиллар хизмат қилган ходими Уильям Трейбер 1961 йилда ўз ҳамкасбларига.

«Биз пул-кредит ва фискал сиёсатимизни шундай юритишимиз керакки, чет элликларда доллар тўлақонли барқарорлигига шубҳа туғдирадиган ҳеч қандай асос пайдо бўлмасин», — деганди у.

Бироқ, бу барқарорликка нисбатан нафақат шубҳа, балки реал асослар ҳам пайдо бўла бошлади. Дунё марказий банкларига тегишли валюта захираларида доллар улуши 1999 йилдаги 72 фоизлик энг юқори даражадан бугунги кунда 57 фоизгача тушиб кетди.

Доналд Трамп АҚШ президенти сифатида фаолиятини 2025 йилда бошлади. Бу даврда унинг сиёсий қарорлари долларга нисбатан босимни янада кучайтирди. 2025 йил бошидан буён доллар қиймати қарийб 10 фоизга тушиб кетди.

Доллар кучи ва Американинг халқаро ишончли экани аслида бир хил тушунча эмас. Аммо улар ўзаро боғлиқ ва эҳтимол тобора кучлироқ боғланиб бормоқда. Сабаби, Америка активлари юқори даромадлилик туфайли инвесторлар учун асосий йўналишга айланди.

Инвесторлар АҚШ давлат қимматли қоғозларидан кўра кўпроқ таваккал активлар ёки акцияларга сармоя киритмоқда.

Бу эса долларни АҚШ иқтисодий кўрсаткичларининг заифлашуви ва Вашингтон томонидан қабул қилинаётган шошқалоқ сиёсий қарорлар туфайли юзага келадиган табиий пасайишларга янада сезгир қилиб қўйди.

Қимматли қоғозларга сармоя кескин камайди

17 йил аввал хорижий ҳукуматлар ва марказий банклар томонидан сақланган АҚШ қимматли қоғозлари Америкага киритилган барча портфель инвестицияларининг қарийб 38 фоизини ташкил этган эди.

Мазкур кўрсаткич бугунги кунда 13 фоизни ташкил қилади — бу замонавий тарихдаги энг паст даража.

Федерал захира тизимининг амалдаги раиси Жером Пауэлл даврида Америка активларини сотиб олган хорижий инвесторлар кўпроқ ҳимоя эмас, фойда излаб бозорда ҳаракат қилди.

Сўнгги йигирма йилга яқин вақт ичида хорижликларга тегишли Америка активлари таркибида АҚШ акцияларининг улуши деярли уч баробар ошди — 2007–2009 йиллардаги глобал молиявий инқироздан кейин 21 фоиз бўлган кўрсаткич айни пайтда рекорд даражадаги 58 фоизга етди.

Таваккалчиликка бўлган иштаҳанинг ошиши ижобий омиллар билан ҳам боғлиқ. Ривожланаётган кўплаб давлатлар соғломроқ макроиқтисодий сиёсат юрита бошлади ва ички облигация бозорларини ривожлантирди.

Натижада инвесторлар АҚШ қимматли қоғозларининг бир қисмини маҳаллий қарз инструментларига алмаштириш имкониятига эга бўлди. Шу билан бирга, Америка компаниялари инновацион ва ниҳоятда даромадли эканини исботлаб, кўплаб хорижий инвесторларни жалб қила бошлади.

Бироқ таваккал активлар бежиз «таваккал» деб аталмайди. Ўтган йили Доналд Трампнинг бож тарифлари ва сунъий интеллект атрофидаги «пуфак» хавотирлари Америка акцияларига бўлган ишончни сусайтирди.

Ўз навбатида, АҚШдаги акцияларнинг умумий даромадлилиги глобал тенгдошлариникидан 5 фоиз пунктга паст бўлди — бу 2009 йилдан бери энг катта тафовут.

Йиллар давомида АҚШ бозорида етакчи бўлиб келган йирик технологик компаниялар акциялари сўнгги тўрт ой ичида деярли ўсмади. Дастурий таъминот компаниялари акциялари тушиб кетди, ривожланаётган бозорлар акциялари эса аксинча ўсмоқда.

Инвесторлар энди АҚШнинг узоқроқ муддатли суст натижалари эҳтимолини сўнгги йилларга қараганда жиддийроқ қабул қилмоқда.

Улар энди одатдагидек «паноҳ» изламаяпти. Ўнлаб йиллар давомида бозорлар ларзага келганда инвесторлар АҚШ Ғазначилик облигацияларига («Treasuries») оқиб кирар, бу эса уларга «хавфсиз бошпана» мақомини берган эди.

Аммо апрель ойида Трамп юқори тарифлар пакетини эълон қилганидан сўнг, акциялар тушаётган бир пайтда узоқ муддатли облигациялар даромадлилиги кўтарилди. Худди шундай ҳолат октябрь ва январда ҳам кузатилди.

Беқарорликни айнан АҚШ ҳукумати ўзи келтириб чиқараётган бир пайтда, облигациялар яна «хавфсиз бошпана» сифатида қолиши қийин. Қўрқинчли фильм тилида айтилганда, қўнғироқ уйнинг ичида келмоқда.

Айланма салбий цикл

Инвесторларнинг хавфсизликдан кўра даромадлиликка кўпроқ эътибор қаратиши қарз бозорларида ҳам Америка учун хатар туғдиради.

АҚШдан ташқари Кучли еттилик (G7) давлатлари чиқарган ҳукумат облигацияларининг ўртача рентабеллиги мунтазам ошиб бормоқда ва улар жозибадорроқ бўлиб қолмоқда.

Ҳозир уларнинг даромадлилиги ўртача 2,8 фоизга етган — бу 2008 йилдан бери энг юқори даража. Ўртача АҚШ Ғазначилик облигациялари билан фарқ эса 2024 йил охиридаги 2,2 фоиз пунктдан ҳозир атиги 1,2 фоиз пунктгача қисқарган.

Агар йирик ва сабрли инвесторлар ўзларининг катта миқдордаги маблағларини Америкадан олиб чиқиб кетса, доллар чидам бўлмас босим остида қолиши мумкин.

Cambridge Associates инвестиция компаниясидан Аарон Костеллонинг айтишича, доллар учун ҳақиқий хавф — Америка акцияларининг жозибадорлигини йўқотишидир. «Геосиёсат эса бу оловга яна ёқилғи сепади».

Сўнгги йилларда активлар нархининг кескин ўсиши, акциялар бозорига капитал оқими ва доллар мустаҳкамланиши бир-бирини қўллаб-қувватлаб келди. Глобал акциялар индексларига, долларда ҳисобланган мезонларга амал қилмоқчи бўлган инвесторлар акциялар ҳам, доллар ҳам қимматлашгани сари тобора кўпроқ Америка активларини сотиб олди.

Доллар заифлашса, глобал индексларда Америка активларининг улуши камаяди, бу эса индексга қатъий эргашувчи инвесторларни уларни сотишга мажбур қилади. Натижада доллар янада заифлашади ва «айланма салбий цикл» юзага келади.

Бундай ҳолат учун яқин тарихда мисол бор. 2002–2008 йилларда, dotcom инқирозидан кейин, Америка акциялари Европа ва кўплаб ривожланаётган бозорлар фонд биржалари фонида суст натижа кўрсатган.

Ўша даврда доллар қиймати қарийб 40 фоизга тушган. Ҳатто бу пасайиш ҳам эҳтимол келажакдаги такрорланиш даражасини тўлиқ акс эттирмаслиги мумкин, чунки ўша пайтда марказий банклар долларда номиналланган захираларни фаол равишда кўпайтирган эди. Бу сафар эса улар АҚШ облигацияларини бунчалик фаол жамғармаяпти.

Ҳозирча ҳеч бир валюта долларни дунёнинг асосий захира валютаси сифатида сиқиб чиқаришга тайёр кўринмайапти. Аммо жиддий рақиб пайдо бўлмасдан туриб ҳам долларга бўлган талаб сезиларли даражада камайиши мумкин.

Американинг «хавфсиз бошпана» мақоми аста-секин емирилаётгани, шунингдек Федерал захира тизими сиёсати ва мустақиллигига оид ноаниқликлар доллар жозибадорлигига таъсир қилмоқда.

Эндиликда бу жозибадорлик кўпроқ Америка активларининг бошқа мамлакатларникидан устун натижа кўрсатиш қобилиятига боғлиқ. Инвесторлар садоқатини шундай нозик пойдевор устига қуриш эса хавфли.

Ҳаммаси янги Fed раиси даврида аён бўлади

Доналд Трамп ҳозирги Федерал захира тизими (Fed) раиси Жером Пауэлл билан бир неча йилдан бери зиддиятга бориб келмоқда. Трамп фоиз ставкаларини дарҳол пасайтиришни талаб қилса, раис бу жараён босқичма-босқич бўлиши керак деб ҳисоблайди.

Вазият шу даражага етдики, Жером Пауэлл январь бошида Трамп маъмурияти унга нисбатан жиноий тергов бошлаганини маълум қилди.

Пауэллнинг ваколати шу йилнинг май ойида тугайди. Доналд Трамп унинг ўрнига Кевин Уоршни номзод қилиб кўрсатди.

«Мен Кевинни анчадан бери биламан ва унинг тарихга Fed’нинг энг буюк раисларидан бири, эҳтимол, энг яхшиси бўлиб киришига шубҳа қилмайман. Бундан ташқари, у бу лавозимга жуда мос келади ва у ҳеч қачон панд бермайди», — деб ёзди Трамп.

Инвесторлар орасида тобора кучайиб бораётган фикр шуки, Кевин Уоршнинг Федерал захира тизими раҳбариятига келиши доллар бўйича янада кўпроқ ноаниқликни англатади.

У табиатан «hawk» — яъни қатъий пул-кредит сиёсатини ёқловчи бўлса-да, сўнгги пайтда президент қарашларига мос равишда юмшоқроқ позиция тутмоқда.

У Fed балансини қисқартириш масаласига алоҳида эътибор қаратади ва кўплаб аввалги раҳбарларга қараганда сиёсийроқ фигурдир. Унинг Трамп билан муносабатлари ва натижада президент пул-кредит сиёсатига қай даражада таъсир ўтказа олиши вақт ўтиши билан аён бўлади.

«Доллар — дунёнинг захира валютаси ва бу бизга муҳим устунликлар беради. Аммо буларнинг ҳеч бири туғма ҳуқуқимиз эмас. Уни қўлга киритиш ва қайта-қайта исботлаб бориш керак. Дунёдаги имтиёзли ўрнимизга таҳдидларни менсимаслигимиз керак эмас», — деган эди бир Fed амалдори 2010 йилда.

Ўша амалдор айнан ёш Кевин Уорш эди. Энди эса у дунёнинг энг муҳим марказий банкни бошқаришга ҳозирлик кўрмоқда.

Бу пайтда эса доллар сўнгги йилларга қараганда анча заифроқ кўринмоқда.