«Орбан халақит бермаса»: Украина 2027 йилдаёқ Евроиттифоққа қўшилиши мумкин

Киев тўрт йил давом этган кенг кўламли уруш якунлари бўйича Кремл билан тузилиши мумкин бўлган тинчлик келишувига Евроиттифоққа аъзо бўлиш санаси — 2027 йилни киритишни қатъий талаб қилмоқда. «Politico» нашрининг ёзишича, ҳозирча муҳокаманинг дастлабки босқичида бўлган ушбу ғоя янги давлатларни қабул қилиш усулида туб бурилишни англатади. Режага кўра, Украина тўлиқ аъзолик учун зарур бўлган барча ислоҳотларни амалга ошириб улгурмасидан олдинёқ ЕИ «столи атрофидан» жой олади.

Европалик амалдорлар ва Украина ҳукумати Киев аризаси шошилинч кўриб чиқилишини талаб қилаётганини таъкидламоқда. Украина президенти Володимир Зеленский жума куни Киевда журналистлар билан мулоқотда Россия эҳтимолан «Украинанинг Евроиттифоқ томон ҳаракатини тўхтатишга уринади», деди ва 2027 йилни расмий аъзолик санаси сифатида тасдиқлашнинг аҳамияти ҳақида сўз юритди.

«Шунинг учун биз тинимсиз аниқ санани айтинг, деб такрорлаб келмоқдамиз. Аниқ сана нима учун керак? Чунки айнан шу сана остига Украина, Европа, АҚШ ва Россия имзо қўяди», — деди Зеленский.

Маълум қилинишича, ЕИда муҳокама қилинаётган ғоя Франция президенти Эммануэл Макрон 2017 йилдан бери бир неча бор илгари суриб келаётган «турли тезликлардаги Европа» концепциясига уйғун. ЕИ расмийси ва икки дипломатга кўра, режанинг сўнгги варианти норасмий равишда «тескари кенгайиш» деб номланмоқда, чунки у мамлакатларни аъзолик мезонларини бажариш жараёни охирида эмас, балки унинг бошидаёқ блокка киритишни назарда тутади.

Европа Иттифоқи амалдорлари бу ғояни жозибали деб ҳисобламоқда: у Киевга демократик институтлар, суд ва сиёсий тизим ислоҳотларини якунлаш учун вақт беради, шу билан бирга Украина ЕИга қўшилиш умидини йўқотиб, Ғарбдан юз ўгириб кетиши хавфини камайтиради. Бироқ олдинда жиддий тўсиқлар бор — уларнинг энг муҳимларидан бири Венгрия бош вазири Виктор Орбандир.

Турли мамлакатлардан беш нафар дипломат, шунингдек, уч нафар ЕИ амалдори ва икки нафар украин расмийси билан суҳбатларга таянган ҳолда, «Politico» ушбу режанинг беш босқичини ажратиб кўрсатди.

1-босқич: Украинани тайёрлаш (воқеалардан ўзишга ҳаракат)

Европа Иттифоқи Украина аризасини жадаллаштирмоқда. Бу Киевга аъзоликка олиб борувчи ҳуқуқий босқичлар — музокара «кластерлари» бўйича норасмий кўрсатмалар беришни ҳам ўз ичига олади. Блок аллақачон Украинага олтита музокара кластерининг учтаси бўйича батафсил маълумот тақдим этган. Март ойида Кипрда бўлиб ўтадиган Европа ишлари бўйича вазирларнинг норасмий учрашувида ЕИ қолган кластерлар бўйича ҳам маълумотларни украин делегациясига топширишни режалаштирмоқда — шу тариқа улар устида ҳам иш бошланиши мумкин бўлади.

«Энг мураккаб шароитларга ва давом этаётган Россия тажовузига қарамай, Украина ислоҳотларни жадаллаштирмоқда», — деди ЕИ Кенгашида раислик қилаётган Кипрнинг Европа ишлари бўйича вазир ўринбосари Марилена Раунна.

Бироқ, ЕИ расмийси ислоҳотлар масаласида «қисқа йўллар бўлмаслигини» таъкидлади. Бу фикрни Украинани фаол қўллаб-қувватлаётган давлатлар дипломатлари ҳам қўллаб-қувватлайди. Шу билан бирга, Киев ишни бажаришга тайёрлигини билдирмоқда. «Биз 2027 йилга техник жиҳатдан тайёр бўламиз», — деб таъкидлади Володимир Зеленский.

2-босқич: «Лайт-аъзолик» формати яратиш

Яқинда Брюсселда бўлиб ўтган учрашувда ЕИ давлатлари ҳукуматлари Еврокомиссия раиси Урсула фон дер Ляйендан янги давлатларни қабул қилишдаги боши берк кўчадан чиқиш йўллари ҳақида сўрадилар. Дипломатлар сўзларига кўра, у бир қатор вариантларни тақдим этган, улар орасида «тескари кенгайиш» ғояси ҳам бор эди. «Бу жараённи маълум маънода қайта созлаш бўлади: сиз аъзо бўласиз, кейин эса ҳуқуқ ва мажбуриятларни босқичма-босқич қўлга киритасиз», — деди ЕИ амалдорларидан бири.

Ғоянинг моҳияти талаблар меъёрини пасайтириш эмас, балки уруш ёки Будапешт каби пойтахтларнинг қаршилиги сабаб кечикаётган давлатларга кучли сиёсий сигнал юборишдан иборат. Бу фақат Украинага эмас, балки Молдова ва Албанияга ҳам тааллуқли.

Гарчи Зеленский аввалроқ Украина ЕИда иккинчи даражали мақомга рози бўлмаслигини айтган бўлса-да, Киев мамлакатнинг ЕИга йўлини тўлиқ аъзоликдан олдин ҳуқуқий жиҳатдан мустаҳкамлаб қўядиган вариантга очиқ бўлиши мумкин, деб хабар қилди нашр манбаси. Бироқ Германия бир нечта аъзолик даражаларини яратишга қарши чиқмоқда — Берлин Брюссел бажара олмайдиган ваъдалар бериб қўйишидан хавотирда. Умид шундаки, агар Париж, Рим ва Варшава ушбу ғояни қўллаб-қувватласа, Берлинни ҳам ишонтириш мумкин бўлади.

3-босқич: Орбаннинг кетишини кутиш

Асосий муаммо — 27 та давлатнинг барчаси томонидан якдил қўллаб-қувватлаш талаб этилиши. Россия президентининг ЕИдаги энг яқин иттифоқчиси саналган Виктор Орбан бу режага қатъий қарши. Еврокомиссия ва ЕИ пойтахтлари апрел ойида Венгрияда бўладиган сайловларга умид қилмоқда ва бир вақтнинг ўзида Орбан ветосини айланиб ўтиш йўлларини қидиряпти. Орбанни Венгрия сайловиларида жиддий рақобат кутмоқда ва у сўровномаларда ортда қолмоқда.

Сайлов кампаниясида у Украина аъзолиги мавзусини сиёсий қурол сифатида ишлатмоқда: масалан, «Украина — Венгриянинг душмани» эканини ва у «ҳеч қачон» ЕИга қабул қилинмаслиги кераклигини айтмоқда. Сўралган амалдорларнинг ҳеч бири сайловгача Орбан фикрини ўзгартиради, деб ишонмайди.

«Бу Орбан билан Зеленский ўртасида шахсий масала. Бу стратегия ёки тактикадан ҳам ортиқ», — деди дипломатлардан бири.

ЕИдагилар агар Орбан мағлуб бўлса, унинг рақиби Петер Мадяр йўналишни ўзгартириши мумкинлигидан умид қилишмоқда. Чунки Мадяр ғолиб чиқса, масалани референдумга қўйишни ваъда қилган. Агар Орбан қайта сайланса, тўртинчи босқич ишга тушади.

4-босқич: Трамп картасини ўйнаш

Орбан қаршилиги мустаҳкам кўринса-да, европалик етакчилар унинг фикрини ўзгартиришга қодир ягона шахс бор, деб ҳисоблайди — АҚШ президенти Доналд Трамп. Орбан билан яқин алоқада бўлган америка етакчиси Украинани ва Россияни тинчлик келишувига яқинлаштириш истагини яширмайди. Украинага 2027 йилга қадар ЕИга қўшилиш йўли очилишини назарда тутувчи банд 20 пунктли тинчлик таклифи лойиҳасига киритилгани учун, Трамп Будапештга қўнғироқ қилиб, келишувни ёпиши мумкин, деган умид бор.

Бу ишорани Украина президенти Володимир Зеленский яқиндаги баёнотида ҳам қилди: «Биз Қўшма Штатлар айрим европалик субъектлар билан келишувни тўсмасликлари учун сиёсий иш олиб бориш-олиб бормаслиги ҳақида гапиряпмиз».

5-босқич: чоралар ўхшамаса — Венгрияни овоз беришдан маҳрум этиш

Агар Трампнинг «келишув санъати» иш бермаса, ЕИда охирги «кўзир қарта» қолади: Венгрияга нисбатан ЕИ шартномасининг 7-моддасини қайта кун тартибига қайтариш. 7-модда — Евроиттифоқ қўллаши мумкин бўлган энг оғир сиёсий санкция бўлиб, у аъзо давлатнинг ҳуқуқларини, жумладан янги мамлакатларни қабул қилишда овоз бериш ҳуқуқини тўхтатиб қўяди.

Ҳозирча ЕИ бу қадамни ташлашни истамайди — апрел сайловлари олдидан бу Орбан фойдасига ишлаши мумкин, деб ҳисобланмоқда. Аммо пойтахтлар, агар Орбан қайта сайланиб, ЕИ қарорларини блоклашда давом этса, ушбу инструментдан фойдаланишга қанчалик қўллаб-қувватлаш борлигини баҳолаяпти. «Бу мутлақ мумкин бўлган нарса», — деди дипломатлардан бири.