Эрдўған ўз ўрнини ўғлига бўшатиб берадими? — Анқарада ворислик масаласи муҳокамада

Туркия сиёсатида йигирма йилдан ортиқ ҳукмронлик қилиб келаётган Ражаб Тоййиб Эрдўған даврида ворислик масаласи узоқ вақт давомида тақиқланган мавзу бўлиб келган. Бироқ, энди бир эҳтимолий номзод кўзга ташлана бошлади.

Ҳар бир қадам Эрдўған ва унинг яқин атрофидагилар томонидан синчиклаб режалаштириладиган мамлакатда, президентнинг кенжа ўғли жамоатчилик олдида анча фаоллашган. Давлат ахборот агентликларида Билол Эрдўғаннинг фаолияти ҳақида мунтазам хабарлар берилмоқда. Отаси уни сўнгги президентлик муддати давомида Саудия Арабистони валиаҳд шаҳзодаси Муҳаммад бин Салмон билан учрашувдан тортиб, Покистон, Малайзия ва Қатар сафарларигача ўзи билан бирга олиб юрибди.

Билолнинг сиёсатга кириши эҳтимоли

Анқарадаги ҳукмрон Адолат ва тараққиёт партияси (АК Партия) доираларида ҳокимият транзити ёпиқ эшиклар ортида тез-тез муҳокама қилинадиган мавзуга айланган. Ушбу нозик масалани очиқлашни истамаган манбаларнинг сўзларига кўра, Билолнинг сиёсатга кириши ва келажакда раҳбар бўлиши имкониятлари ўрганилмоқда.

Туркиянинг энг узоқ вақт бошқарган етакчисининг ўрнини ким эгаллаши йиллар давомида хорижий инвесторлар ва оддий туркларни қизиқтириб келаётган савол эди. Бироқ Эрдўғаннинг сиёсий ҳаракати ичида 71 ёшли раҳбар ҳамон шахсга сиғиниш даражасидаги нуфузга эга ва унинг соғлиғи ёки келажаги ҳақидаги ҳар қандай гап-сўзлар дарҳол бостирилади.

«Bloomberg»га кўра, Эрдўғаннинг тўрт фарзандидан иккинчиси бўлган 44 ёшли Билол ҳозирча сиёсий амбициялари борлигини инкор этиб келади. Шунингдек, ворисликни режалаштириш ҳали бошланғич босқичда ва бу сайловчилар томонидан салбий қабул қилиниши ҳам мумкин.

Рақибларнинг четлатилиши: Имомўғли фактори

Бироқ, Эрдўған учун вазият ижобий томонга ўзгармоқда. Мамлакат ичида инфляция ҳамда Марказий банк захиралари каби иқтисодий кўрсаткичлар 2023 йилги сайловлардан бери яхшиланди, Эрдўғаннинг энг ашаддий рақиби эса четлатилди. Хорижда эса Туркия Яқин Шарқни шакллантиришда каттароқ рол ўйнамоқда.

Манбаларга кўра, Гарвард университетининг давлат бошқаруви бўйича магистрлик даражасига эга бўлган Билол норасмий сиёсий етакчилик тайёргарлигидан ўтмоқда ва содиқ тарафдорлар тармоғини шакллантиряпти. У АК Партия ва ҳукумат учун юқори мартабали мулозимларни танлашда яқиндан иштирок этяпти.

Январ ойи охирида Қатарда жойлашган «Al Jazeera» медиа тармоғининг «Atheer» подкастига берган интервюсида Билол бошқа ислом давлатлари учун кучли Туркиянинг бўлиши фойдали эканини айтди ва отасидан кейин нималар бўлиши кераклигига ишора қилди.

«Ражаб Тоййиб Эрдўған бу йўлда меҳнат қилди ва меҳнат қилишда давом этмоқда. Ўйлайманки, биз — ундан кейин келувчилар, хоҳ сиёсатда, хоҳ ижтимоий ҳаётда, фуқаролик жамияти ёки таълимда бўлсин — худди шу руҳни юксалтириш учун ишлашимиз керак», — деган эди у.

Эрдўған ҳокимиятга ўзининг сиёсий ислом бренди билан аввал 2003 йилда бош вазир, кейин эса кенгайтирилган ваколатларга эга президент сифатида келди. Ҳозирги вақтда у 2028 йилгача белгиланган якуний президентлик муддати билан чекланган. Аммо унинг оиласи ва АК Партия раҳбарияти унинг ваколатларини яна беш йилга узайтириш истагида.

Агар парламент муддатидан олдин сайлов эълон қилса ёки конституцияга ўзгартириш киритилса, Эрдўған яна икки йилдан сал кўпроқ вақт ичида ўз номзодини қўйиш ҳуқуқига эга бўлади.

Унинг энг кучли рақиби, Истанбул мэри Акрам Имомўғли айни дамда қамоқда ва коррупция ҳамда жиноий гуруҳга раҳбарлик қилиш айбловлари билан умрбод қамоқ жазосига ҳукм қилиниши хавфи остида турибди. Имомўғли бу айбловларни сиёсий мотивга эга деб ҳисоблайди. Унинг ҳибсга олиниши оммавий норозиликларга ва Туркия активларининг қадрсизланишига сабаб бўлган эди. Бу вазият Имомўғлининг сайловларда қатнашишига тўсқинлик қилиш эҳтимолини оширади.

Агар Эрдўған сайловда ғалаба қозонса, у аста-секин ўғлига йўл очиб бериши ва уни овоз бериш орқали АК Партия раиси этиб тайинлаши мумкинлигини партия инсайдерлари тахмин қилмоқда. Шунингдек, улар Эрдўған кейинчалик Билолни вице-президент этиб тайинлаши мумкинлигини қўшимча қилишди (бу конституциявий жиҳатдан мумкин). Агар Ердўған ўз лавозимидан кетса ва президентлик ўрни бўшаб қолса, 45 кун ичида янги сайловлар ўтказилиши лозим.

Эрдўғаннинг офиси, партия расмийлари ва унинг ўғли изоҳ бериш сўровларига жавоб қайтармади. Бу сиёсий режалар муваффақиятли амалга ошишига кафолат йўқ. Бироқ ички ва халқаро вазият ҳозирча Эрдўған фойдасига ишламоқда.

Амалдаги президент обрўси

Эрдўған Суриядан Сомалигача бўлган ҳудудларда халқаро нуфузи ортиб бораётгани, шунингдек, АҚШ Президенти Доналд Трамп ва Саудия валиаҳд шаҳзодаси билан алоқаларидан куч олмоқда. Мамлакатнинг асосий мухолифат партиясига қарши кўрилган кескин чоралар Эрдўғаннинг ички обрўсига деярли таъсир қилмади — Имомўғли учун бошланган норозиликлар тезда тугади, Европа етакчилари эса уни танқид қилишга ботинмаяпти.

Эрдўған учун энг катта хавф — миллионлаб пенсионерлар ва бошқа сайловчиларнинг қўллаб-қувватлашини камайтириши мумкин бўлган кучли яшаш нархи инқирозидир. Шунга қарамай, «Bloomberg Economics» маълумотларига кўра, инфляциянинг (гарчи секин ва 30 фоиздан юқори бўлса-да) пасайиши истеъмолчилар кайфиятини кўтариши ва сайлов натижаларига таъсир қилиши мумкин.

Яна бир муҳим савол — курд сепаратистлари билан жанговар ҳаракатларни тугатиш бўйича бошланган тинчлик жараёнининг келажаги. Эрдўған бу можаронинг тугашини ўз ғалабаси сифатида тақдим этиши мумкин, аммо бу ҳаракат муваффақиятсизликка учраса, у миллатчиларнинг қўллаб-қувватлашини сақлаб қолиш учун яна қаттиқ сиёсатга қайтиши мумкин.

Амалдаги президент ўз сиёсий ҳаракатини тўлиқ назорат қилади ва бу унга партия раҳбарлигига ворисни, жумладан, ўғлини танлаш имконини беради. Партиянинг нуфузли шахслари ҳамда Туркиянинг фуқаролик ва ҳарбий бюрократиясидаги юқори лавозимли шахслар Билолнинг бир нечта ёшлар ташкилотларидаги раҳбарлигини ва исломий гуруҳлар билан яқин алоқаларини жамоатчилик қўллаб-қувватлашига эришиш ва ҳокимиятни тинч йўл билан ўтказиш учун муҳим омил деб ҳисоблайди.

«Турк қаҳваси ва эспрессо»

У партиянинг ижтимоий мувозанатини сақлаб қолишга қодир тақводор мусулмон сифатида танилган. Билол ўзини тез-тез Ғарб қадриятларини тушунадиган, лекин ислом оламига содиқ қолган мўътадил шахс сифатида кўрсатиб келади. 1 январ куни Билол Ғазони қўллаб-қувватлаш мақсадида ўтказилган кўп минг кишилик намойишга бошчилик қилди. 

«Келинг, шундай қилайликки, фарзандимиз турк қаҳвасининг таъмини билмай туриб, эспрессо ишқибози бўлиб қолмасин», - деган эди у ўтган ой «Atheer» нашрига берган интервюсида.