КХШТ — «жон талвасаси»даги иттифоқ: Россия блокни жонлантира оладими?

2020 йилдан бери илк бор Россия Федерацияси Коллектив хавфсизлик шартномаси ташкилоти (КХШТ) — таркибига Россия, Беларус ва Марказий Осиёнинг аксарият давлатлари кирувчи ҳарбий иттифоққа раислик қилиш навбатини қабул қилиб олди. 2025 йил 27 ноябр куни Қирғизистон пойтахти Бишкекда ўтган саммитда Владимир Путин «коллектив кучларни жанговар ҳаракатларда синалган замонавий рус қуроллари ва ҳарбий техникалари билан таъминлаш бўйича кенг кўламли дастур»ни таклиф қилди. Ушбу ташаббус ҳарбий авиация ва ҳаво ҳужумидан мудофаа тизимларини ривожлантириш, мудофаа саноати корхоналари ўртасидаги ҳамкорлик ҳамда ахборот хавфсизлигини ҳам ўз ичига олади. Путин, шунингдек, бошқа аъзо давлатларга замонавий қурол ва техника етказиб беришни режалаштирмоқда.

Иттифоқ инқироз ҳолатида

Бироқ Россия раисликни ташкилот кўплаб муаммолар гирдобида қолган бир вақтда бошлаяпти. Бу эса Путиннинг улкан режаларини амалга оширишга тўсқинлик қилиши мумкин. КХШТга нисбатан танқид ва шубҳалар ҳамон кучли: иттифоқ ўз аъзоси бўлган Арманистонга зарур паллада ёрдам бера олмади. Шу билан бирга, Россиянинг Украинадаги уруши ташкилотнинг энг қудратли аъзоси бўлган Москвани бор эътибор ва ресурслардан маҳрум қилмоқда. Россия иттифоқни ҳақиқатдан ҳам жонлантира оладими ёки йўқ, буни вақт кўрсатади. Агар таклифлар қоғозда қолиб кетса, Россиянинг 2026 йилдаги раислиги шунчаки инқироз ёқасидаги ҳарбий блокнинг «жон талвасаси»ни бироз узайтиради, холос.

Иттифоқ ичидаги ихтилофлар

2022 йил январида КХШТ Қозоғистонга тинчликпарвар кучларни киритганидан бир ой ўтиб, Россия Украинага бостириб кирди. Бу ҳаракатга иттифоқ ичида фақат Беларус қўшилди. Марказий Осиё давлатлари Россия томонидан босиб олинган ҳудудларни тан олишдан бош тортиб, ўз норозиликларини билдиришди.

Уруш тўртинчи йилига қадам қўяётган бўлса-да, КХШТ бу можарога расман аралашмади ва бундан кейин ҳам четда қолиши кутилмоқда. Россиянинг бор кучи фронтга сафарбар қилингани сабаб, Москва ташкилотга ажратиладиган ресурсларни сарфлашга мажбур бўлди. 2025 йил ноябрдаги саммитда президент Путин Украинадаги уруш Россиянинг иттифоқ доирасидаги имкониятларига салбий таъсир кўрсатаётганини тан олди.

«Ҳозирги вақтда айрим йўналишларда имкониятларимиз у қадар юқори эмаслиги мутлақо аён. Яъни, улар етарли, аммо биз биринчи навбатда ўз эҳтиёжларимизни қондиришимиз лозим», - деди у.

Қурол экспортида устуворлик ўзгариши

Россия КХШТдаги энг қудратли ҳарбий куч ва асосий қурол етказиб берувчи бўлишига қарамай, унинг сўнгги йилларда Марказий Осиёга экспорт қилган қуроллари ҳажми Хитой ёки Ҳиндистонга юборилган қуроллар олдида жуда кам кўринади. Бу Москва учун КХШТ ва Марказий Осиёдан кўра муҳимроқ геосиёсий устуворликлар борлигидан далолат беради.

Ушбу тенденция давоми ўлароқ, 2021 ва 2023 йиллар оралиғида Марказий Осиё ва Жанубий Кавказга қурол экспорти мос равишда 23 ва 44 фоизга камайган. Лекин Россия ҳамон Қозоғистон, Қирғизистон, Тожикистон ва Ўзбекистон учун асосий қурол етказиб берувчи бўлиб қолмоқда (масалан, Тожикистон қурол импортининг деярли 100 фоизи Россия ҳиссасига тўғри келади). Бироқ Украинадаги уруш Марказий Осиё давлатларини қурол импортини диверсификация қилишга ва Франция, Испания ҳамда Туркия каби давлатлар билан ҳамкорликни йўлга қўйишга мажбур қилди.

КХШТ келажаги очиқ қолмоқда

Россия 2020 йилдан бери илк бор КХШТ раислигига қайтар экан, унинг таклифлари қанчалик натижа бериши борасида шубҳалар асосли. Иттифоқ ўз аъзоларига тинчлик ва хавфсизликни кафолатлашда доимо оқсаб келган. Тоғли Қорабоғдаги сўнгги тўқнашувларга муносабат етарли бўлмагани сабабли Арманистон ўз иштирокини тўхтатиб қўйди.

Россиянинг бор диққат-эътибори Украинага қаратилган бир пайтда, КХШТнинг келажаги сўроқ остида қолмоқда. Россиянинг ўз ваъдаларини бажариши ушбу иттифоқнинг янги босқичга чиқишини ёки яна бир йил инқирозли ҳолатда яшашини белгилаб беради.