Ўзбекистонда венчур капитал бозорида 145 млн доллар бор

Ўзбекистонда венчур капитал (VC) охирги пайтларда энг кўп ишлатиладиган иқтисодий атамалардан бирига айланди. Янги фондлар очиляпти, банклар стартапларга кўпроқ эътибор қаратяпти, давлат институтлари ҳам инновацияни молиялаштириш ҳақида кўпроқ гапиряпти. Ҳатто халқаро ўйинчилар ҳам минтақага қизиқиш билдира бошлади. Лекин венчур бозорни кенгайтирадиган нарса фақат пул эмас.

VC бозорининг ҳақиқий ишлаши битта саволда кўринади: Инвестор 5-7 йилдан кейин бу стартапдан қандай чиқади?

Чунки венчур кредит эмас, инвестор фоиз кутмайди. У улуш олади ва кейин шу улушни фойда билан сотиб, чиқиб кетиши керак. Агар чиқиш йўли бўлмаса, венчур капиталнинг ўзи ҳам қотиб қолади, қоғозда баҳолар ўсади, амалда эса пул қайтмайди.

Венчур капитал юқори рискли, лекин тез ўсиши мумкин бўлган стартапларга улуш (equity) эвазига киритиладиган инвестициядир. Бу банк кредити эмас: стартапда гаров бўлмагани учун VC ҳам гаровга таянмайди. Инвестор фоиз эмас, ўсиш ва қиймат кутади, натижа кўпинча «портфел» орқали чиқади. 10 та лойиҳанинг 7 таси ўхшамай қолиши ҳам нормал ҳолат, лекин 1-2 таси фонднинг ҳамма йўқотишини ёпиб кетади.

Шу сабаб VCда энг муҳим тушунча exit ҳисобланади. M&А (стартапни йирик компания сотиб олади), IPO (компания биржага чиқади) ёки secondary sale (улуш бошқа инвесторга сотилади) орқали exit қилиш мумкин. Шу уч йўл ишламаса, венчур инвестиция пул эмас, қамалиб қолган улуш бўлиб қолади.

Ўзбекистонда VC бозори қанчалик катта?

Очиқ расмий ахборотларда 2025 йил ҳолатига 11 та иштирокчи ва 145 млн долларлик венчур инвестиция ҳажми тилга олинган. Бу бозор жонланяпти деганидир. Fintech йўналишида эса қўшимча ташаббуслар ҳам йўлга қўйиляпти. Масалан, Марказий банк ҳузурида 50 млн доллар устав капиталига эга венчур фонд ташкил этилиши, ва 2026-2030 йилларда fintech сегментига 1 млрд доллар хорижий капитал жалб қилиш мақсади белгиланган.

Ўзбекистонда венчур бозор ҳақида гап кетганда кўпинча икки тушунча чалкашиб кетади. Committed capital — ажратилган ёки ваъда қилинган ресурс, deployed capital эса реал битимга кирган, стартап олган пул ҳисобланади.

Масалан, 145 млн долларлик «жамланган венчур инвестиция ҳажми» сифатида тилга олинади, лекин бу пулнинг қанчаси ҳақиқатан стартапларга битим бўлиб киргани ҳар доим ҳам очиқ кўринмайди.

Ўзбекистонда VC бўйича очиқ реестр ва стандарт disclosure тизими йўқлиги сабаб, реал deployed капитални 100 фоиз аниқ айтиш қийин.

UzVC, Aloqa Ventures, IT Park Ventures, United Ventures, SQB Ventures, Asaka Ventures, Yoshlar Ventures, UC Ventures, Semurg Ventures, Sarmo Ventures, Imkon Ventures бозордаги асосий венчур ўйинчилар сифатида тилга олинади. Шунинг учун VC кўпайди деганда, айнан қайси формат назарда тутилаётганини ажратиб айтиш керак.

Амалиётда «VC» деган сўз ҳамма жойда бир хил ишлатилмайди. Баъзида бу классик VC фонд, корпоратив венчур (CVC) ёки акселератор/клуб форматларини ҳам ўз ичига олади. Классик фонд учун асосий мақсад return+ exit бўлса, CVC учун стратегик фойда (экотизим, синергия), акселератор/клуб эса кўпроқ pipline ва тайёрлаш вазифасини бажаради.

Ўзбекистондек энди шаклланаётган бозорларда давлат ёки банклар орқали «биринчи капитал» келиши табиий. Бу кўп мамлакатларда бўлган ва кўп жойда фойда берган модел, яъни стартаплар биринчи марта инвестиция кўради, бозор шу сармоялар орқали ҳаракатга келади. Лекин айнан шу модель бир нечта тизимли рискни ҳам олиб келади.

Морал hazard, масалан, агар «пул меники эмас» деган психология кучайса, танлов сифати пасаяди. Агар KPI «нечта стартап молиялаштирилди?» бўлса, «қанчаси exitʼга чиқди?» иккинчи планга тушади. Crowding-out ҳам бўлиши мумкин: давлат доминант бўлса, хусусий инвестор четга чиқади.

Шунинг учун агар давлат/банк капитали бўлса, у хусусий фонд интизоми билан ишлаши керак, яъни мустақил инвестком, шаффоф ҳисобот, аниқ мандат ва реал exit стратегия асосида.

Бозорда exitʼлар бўлиши мумкин. Лекин венчур саноатни ҳақиқий бозорга айлантирадиган нарса айнан exitʼларнинг такрорланувчанлиги ва очиқ статистикаси. VC саноати «битта катта exit бўлди» деган билан ривожланиб қолмайди. Агар жараён мунтазам давом этмаса, фондлар йиллар давомида ликвидсиз улушлар билан «қамалиб қолади» ва бу кейинги fundraisingʼни ҳам секинлаштиради. Бугун Ўзбекистонда VC бозоридаги асосий «тезлик чеклови» кўпинча пул эмас, ҳуқуқий ва операцион фриксиядир.

Шахсий маълумотлар бўйича талаблар айрим стартаплар учун cloud архитектура ва дата stackни мураккаблаштиради. Инвестор due dilligence жараёнида бу омил «legal risk» сифатида кўрилади. Бу эса scaleни секинлаштириши мумкин. KYC/AML текширувлари, конвертация, шартномалар занжири, репатриация жараёнлари вақт ва ҳужжат юкини оширади.

Фрикция ошса, инвестор risk premium қўшади, натижада valuation пасаяди ёки битим чўзилади. Агар бозор ликвидлиги паст бўлса, IPO амалда жуда узоқ йўл бўлиб қолади. Secondary sale эса инвестор базаси ва M&А амалиёти оммавийлашишини талаб қилади.

Очиқ манбаларда 145 млн долларлик венчур фаоллик тилга олиниши Ўзбекистонда бозор жонланаётганини кўрсатади. Fintech бўйича янги институтлар, давлат ташаббуслари ва халқаро қизиқиш ҳам потенциал борлигини билдиради.

Лекин бозор ҳақиқий VC муҳитига айланиши учун exit механизмларининг такрорланувчанлиги ва ҳуқуқий-операцион фриксиянинг пасайиши ҳал қилувчи аҳамиятга эга.

Агар шу икки йўналишда реал прогресс бўлса, фондлар фундраисинг қила олади, стартаплар йирик раундларга чиқади, smart money маданияти кучаяди ва энг муҳими инвестор ишончи ошади. Акс ҳолда, бозор амалда чекланган битимлар ичида қолиб кетиши мумкин.

 Г.Бозорова тайёрлади