АҚШнинг Россияга қарши режаси: Ҳиндистон билан келишув иш берадими?

АҚШ президенти Доналд Трамп шу ҳафта Ҳиндистон билан келишувга эришди ва у қуйидаги оддий ҳисоб-китобни назарда тутади:

АҚШ Ҳиндистон маҳсулотларига қўйилган божларни кескин пасайтиради.

Ҳиндистон Россия нефтини харид қилишни тўхтатиб, унинг ўрнига Венесуэла ва АҚШ нефтини сотиб олади.

Россия урушни (Украинага қарши) молиялаштиришда муҳим бўлган йирик харидоридан ва даромад манбаидан маҳрум бўлади.

Аммо воқелик бунчалик оддий эмас. Венесуэлада нефт қазиб олиш ва экспорт қилиш тизими ҳали етарлича ривожланмаган, Ҳиндистон эса Россиядан осонгина юз ўгира олмайди.

Шунга қарамай, бу – бошланиши. Трамп Венесуэланинг яқинда қайта очилган нефт саноатидан иқтисодий жиҳатдан Россияга қарши курашиш, шу орқали унинг Украинага қарши вайронкор урушни давом эттириш имкониятларини чеклаш учун фойдаланиши мумкин.

Венесуэла нима таклиф қилади?

Ҳиндистон ва Хитой Россия нефти сотувларининг мутлақ кўп қисмини ташкил этади. Ғарб давлатлари Украина уруши бошланганидан бери Россия нефтига санкциялар жорий қилгани сабабли, Ҳиндистон ва Хитойнинг ушбу харидлари Россия иқтисодиётини “тирик ушлаб туриш” учун ҳал қилувчи аҳамиятга эга.

Венесуэла нефти эса жозибали муқобил вариант сифатида кўрилмоқда.

Унинг оғир ва олтингугурт миқдори юқори бўлган нефти Россия нефтига жуда ўхшаш – қуюқ, суюлмас хомашё бўлиб, у ёқилғи мойи, дизел, асфалт ва Ҳиндистоннинг жадал ўсиб бораётган иқтисодиёти эҳтиёж сезаётган бошқа ҳосилаларни ишлаб чиқариш учун жуда мос келади. Бунга қарши равишда, АҚШнинг енгил ва «ширин» нефти бензин ишлаб чиқариш учун жуда қулай, аммо бошқа маҳсулотлар учун унчалик эмас. Ҳиндистон нефтни қайта ишлаш заводлари эса Венесуэла туридаги нефтни қайта ишлашга яхши мослашган.

3 январ куни АҚШ Венесуэла президенти Николас Мадурони қўлга олгандан сўнг, Трамп АҚШ нефт компаниялари учун “қизил гилам” ёйиб, қазиш ишларини бошлашга йўл очди. Жанубий Америка мамлакати ўтган ҳафта ҳуқуқий ислоҳотларни қабул қилди – бу эса Венесуэланинг вайрона аҳволга тушиб қолган нефть инфратузилмасини тиклаш учун хорижий нефт компанияларини қайта жалб этишга ёрдам бериши мумкин.

“Бу, албатта, тўғри йўналишда ташланган қадам ва у мамлакатга кўпроқ инвестиция кириб келиш йўлини очади”, – дейди «Kpler» компаниясининг нефт хомашёси бўйича етакчи таҳлилчиси Ҳомаюн Фалакшоҳий Венесуэлада қабул қилинган нефт соҳаси ислоҳотлари ҳақида.

Бироқ, ҳозирча ижобий хабарлар деярли шу ерда тугайди.

Венесуэла ҳали катта бозор учун тайёр эмас

Венесуэла ҳозирда кунига 1 миллион баррелдан сал кўпроқ нефт ишлаб чиқармоқда. Шу ҳажмнинг тахминан учдан икки қисми унинг энг йирик мижози – Хитойга юборилади.

Ҳатто Венесуэла ўз нефтининг 100 фоизини Ҳиндистонга етказиб берган тақдирда ҳам, бу Ҳиндистоннинг Россиядан кунига импорт қилаётган 1,5 миллион баррел нефтини тўлиқ қоплай олмайди.

Аслида Венесуэлада бундай салоҳият бор: мамлакат дунёдаги энг катта тасдиқланган нефт захираларига эга. 1999 йилда собиқ президент Уго Чавеснинг социалистик ҳукумати ҳокимиятга келгунга қадар, Венесуэла кунига 3 миллион баррелдан ортиқ нефт ишлаб чиқарар эди.

Бироқ йиллар давомида нефт инфратузилмаси емирилиб кетган ва соҳани ўша даражага қайтариш учун ўн йил давомида ҳар йили ўнлаб миллиард доллар сармоя талаб этилади, деган фикрда соҳа мутахассислари якдил. Бу эса хорижий инвестицияларни ва ҳозиргача Венесуэлани тиклаш учун зарур ресурсларни ажратишга шошилмаётган йирик Ғарб нефт компаниялари билан ҳамкорликни тақозо қилади.

АҚШ Мадурони ҳокимиятдан четлатганидан сўнг, Америка энергетика саноати вакиллари шундай деди: йирик нефт компанияларини қайтариш учун Венесуэла қонун устуворлигини таъминлаши, узоқ муддатли сиёсий барқарорликка кафолат бериши, миллийлаштирувчи нефт қонунларини бекор қилиши ва миллиардлаб доллар қарзларни қайтариши керак бўлади. Шунингдек, АҚШ ҳам санкцияларни бекор қилиши ва қандайдир молиявий кафолатлар тақдим этиши лозим.

Ҳозиргача бу шартларнинг фақат иккитаси бажарилди: Трамп маъмурияти санкцияларни бекор қилди, Венесуэла эса нефт қонунларини қайта кўриб чиқди.

Трампнинг айтишича, Венесуэлага қайтишни танлаган нефт компаниялари билан келишув доирасида қарзларни қайтариш, хавфсизлик ва молиявий кафолатлар масаласи бўлмайди. Ҳозирча Венесуэланинг вақтинчалик президенти Делси Родригес Трамп билан ҳамкорлик қилишга тайёр эканига қарамай, мамлакат ҳозирги ҳукумат келажакда ҳам Ғарб нефт компаниялари билан тузилган ҳар қандай келишувга узоқ муддат давомида амал қилишига кафолат бера олмайди.

«АҚШ нефт компаниялари Венесуэлага нефт ишлаб чиқариш учун катта миқдорда роялти тўлашга мажбур бўлади. Бу эса – айниқса нефт нархлари паст бўлган бир пайтда – йирик нефт компаниялари у ердаги инвестицияларидан бошқа мамлакатларга нисбатан шунчаки юқори даромад ола оладими, деган саволни ўртага қўяди», – деб таъкидлади «Tortoise Capital» компаниясининг катта портфел менежери Роб Туммел.

Ҳиндистон Россиядан дарҳол воз кеча олмайди

Трамп Ҳиндистон бош вазири Нарендра Моди Россия нефтини сотиб олишни тўхтатишга ваъда берганини айтган бўлса-да, бу бир кечада амалга ошадиган иш эмас. «US Bank Asset Management» компаниясининг инвестиция стратегияси бўйича катта директори Роб Ҳоворт таъкидлашича, Ҳиндистонга катта инфратузилмавий янгиланишлар керак бўлади.

«Глобал таъминотни тақсимлаш занжирини қайта мослаштириш вақт талаб қилади, айниқса Россиядан келадиган импорт билан Венесуэладан Ҳиндистонга етказиб бериш ўртасидаги транзит вақтлари фарқини ҳисобга олганда», – деди Ҳоворт.

Бундан ташқари, Ҳиндистон ҳозир харид қилаётган Россиянинг «Urals» маркали нефтига нисбатан анча юқори нарх тўлашига тўғри келади. Россия нефти ОПЕК ёки АҚШ нефтига нисбатан сезиларли чегирма билан – тахминан бир баррели 16 долларга арзон сотилади. Шу боис Ҳиндистон учун Россиядан воз кечиш қийин. (Глобал нефт нархларининг пасайиши эса бу қарорни қабул қилишни бироз осонлаштирди.)

«Mizuho Securities» таҳлилчиси Роберт Явгернинг айтишича, Ҳиндистон йиллар давомида «соё флоти» кемалари орқали Россия нефтини харид қилиб, Ғарб санкцияларини четлаб ўтиб келмоқда ва Трамп билан келишувга эришилганидан кейин ҳам бу амалиёт тўхташига ишонч йўқ.

«Улар санкция органларини четлаб ўтишнинг минглаб турли усулларини топишган», – дейди Явгер.

Россияга энг оғриқли жойидан зарба бериш

Венесуэла нефти Россия масаласида қўшимча муҳим омил бўлиб қўшилади ва келажакда, ҳеч бўлмаганда маълум даражада, мавжуд ҳолатни ўзгартириши мумкин.

Россия аллақачон нефт нархларининг пасайишидан жабр кўрган, глобал санкциялар эса унинг иқтисодиётини қийин аҳволга солиб қўйган. Юқори инфляция ва ўсиб бораётган қарзлар россияликлар ҳаётини янада мушкуллаштирди.

Шу билан бирга, Россия президенти Владимир Путин бошқараётган иқтисодиёт ҳалокат ёқасига келиб қолгани йўқ. Россия ишлаб чиқаришни ошириш, «соё флоти» орқали нефт савдоси ва солиқларни кўтариш каби омиллар ҳисобига иқтисодий фаолликни сақлаб қолишга муваффақ бўлди. Ҳиндистонни нефт харидори сифатида йўқотиш Россия учун ҳал қилувчи зарба бўлиши эҳтимоли паст.

Шундай бўлса-да, ҳатто Ҳиндистон Россия нефтидан аста-секин воз кеча бошлаган тақдирда ҳам, Россия нефт савдосининг заифлашиши муайян таъсир кўрсатиши мумкин.

«Вақт ўтиши билан бу Россия иқтисодиёти учун қўшимча қийинчиликлар яратиши мумкин. Бу эса Россия учун Украинадаги урушни молиялаштиришни янада мушкуллаштиради», – дейди Ҳоворт.